1
 
 
    اين داستان ساختگى يا واقعى را اگر نه همه دست‏كم خيلى‏ها شنيده‏اند. به طور مقدمه عرض كنم كه حاج‏ميرزا آقاسى‏علاقه مفرطى به آبادانى داشت و آن‏طور كه خانم ناطق در كتابى راجع به او نشان مى‏دهد،بخش اعظم املاك خالصه دولتى ايران مرهون كوشش‏هاى خستگى‏ناپذير او بوده. املاكى كه پس از او به تيول چاپلوس‏ها و بادمجان‏دور قابچين‏هاى دربارى داده شده و غالباً از ميان رفت. البته احداث آبادى و توسعه كشت و زرع هم در درجه اول لازمه‏اش تامين آب است و مهم‏ترين راه تامين آب هم حفر قنات. و حاج ميرزا آقاسى هر جا كه شرايط ارضى را براى احداث قنات مساعد مى‏ديد بى‏درنگ چاه‏كن و چرخچى و خاك‏بيار و خاك‏ببر مى‏فرستاد و ترتيب كار را مى‏داد.
    حالا بگذاريد تا به نقل آن داستان برسيم بر اثبات نظرى كه در جلسه سيرا )CIRA( عرض كردم و گفتم : «اين نمونه‏ها را مى‏آورم تا نشان بدهم چه حرام‏زاده‏هائى بر سر راه قضاوت‏هاى ما نشسته‏اند كه مى‏توانند به افسونى دوغ را دوشاب و سفيد را سياه جلوه بدهند»، دست به نقد يك نمونه خيلى زنده ديگر هم اضافه كنم. يعنى همين تجربه تاريخى حاج ميرزا آقاسى را.
 

    اين شخص يكى از بدنام‏ترين صدر اعظم‏هاى تاريخ است. برايش انواع و اقسام لطيفه‏ها ساخته‏اند كه مثلا يكيش قضييه معروف گاوميش اوست. برايش انواع و اقسام هجويات به هم بافته‏اند كه نمونه‏اش اين رباعى است:
 
 نگذاشت به مُلك شاه حاجى دِرمى
شد صرف قنات و توپ هر بيش و كمى‏
 نه خاطر دوست را از آن آب نَمى
نه بيضه خصم را از آن توپ غمى
 
    خانم ناطق در تحقيقاتش به نكته عجيبى رسيده. او در كتابش نشان داده كه مساله به كلى چيز ديگرى بوده و قضيه از بيخ و بُن صورت ديگرى داشته و حقيقت اين است كه حاج ميرزا آقاسى را دشمنان نابكارش از طريق منفى جلوه دادن اقدامات كاملا مثبت و خيرخواهانه او بدنام و لجن‏مال كرده‏اند. به همين رباعى كه خواندم توجه كنيد:  آقاسى با دو نيت به آبادى و زراعت و فعاليت‏هاى كشاورزى اقدام مى‏كرده و در اين تلاش به هيچ رو نفع مادى خودش را منظور نداشته. نيّتش گسترش و ايجاد املاك خالصه دولتى بود كه سود دوگانه‏ئى داشت: يكى تامين خوراك مردم، يكى افزايش درآمد دولت. و فراموش نكنيم كه در آن روزگار توليدات كشور تقريباً فقط منحصر بود به محصولات كشاورزى. با توليد گندم توسط دولت و تامين نان مردم جلو اجحاف زميندارها و مالكان بزرگ گرفته مى‏شد كه مشتى دزد و دغل و گرگ‏هاى چشم‏و دل گرسنه بى‏رحم و عاطفه بودند و تا مى‏ديدند سال كم آبى و كم بارانى است گندم‏شان را ته انبارها قايم مى‏كردند قحطى مصنوعى راه مى‏انداختند تا كارد به استخوان مردم برسد و قيمت گندم به چندين ده برابر قيمت واقعيش سربزند.
    خُب، پس با ايجاد و گسترش شبكه‏ئ خالصه‏هاى دولتى مى‏شد روزى جلو اين كنه‏ها را گرفت. پى‏آمدهاى ديگر اين كار هم روشن است و به توضيح زيادى نياز ندارد، مثلا تثبيت نرخ كليدى غله و از آنجا تثبيت نرخ ديگر كالاها. سود دوم اين كار افزايش درآمد دولت و خزانه بود. دولت كه درآمد داشته باشد چشمش به دست مردم و دستش به كيسه ملت نمى‏ماند كه هر روز كمرش را زير بار ماليات‏ها و عوارض جورواجور خميده و خميده‏تر كند. پس وقتى شرف‏فروش قلم به مزدى برمى‏دارد مى‏بافد و مى‏پراكند كه: «نگذاشت به مُلك شاه حاجى درمى/ شد صرف قنات و توپ هر بيش و كمى»، رو راست لجن‏پراكنى مى‏كند.
 براى رسيدن به نتيجه نامردانه‏ئى كه مى‏خواهد بگيرد عمل مثبتى را به كلى منفى جلوه مى‏دهد. تاريخ جعل مى‏كند. در ذهن من و شما اين قضاوت نادرست را رسوخ مى‏دهد كه اين مرد پول خزانه دولت را برداشت خرج قنات و باغ و ده كرد جورى كه دو پول سياه ته خزانه باقى نماند. و بناچار اين نكته تلويحى را هم كه آشكارا در رباعى نيامده به ذهن خواننده يا شنونده رسوب مى‏دهد كه حاجى ِطمعكار ِچشم گشنه همه اين قنات‏ها و دهات و آبادى‏ها را براى شخص خودش مى‏ساخته.
    داستان توپ‏ريزى او هم كه بى‏بروبرگرد درش غلو كرده‏اند اين بود كه ايران مى‏بايست تداركات نظامى قوى و مستقل داشته باشد. حاجى قطعا بايد تجربه شوم چند سال پيش از آن را بسيار جدى گرفته باشد. در زمان فتحعلى شاه به چشم خود ديده بود كه توسل به كشورهاى ديگر كه بيايند ما را در جنگ با روسيه تقويت نظامى كنند چه فجايعى به بار آورد و چه‏طور منجر به از دست رفتن پانصد هزار كيلومتر مربع از خاك مملكت شد. تقويت بنيه دفاعى كشور با سلاح‏هائى كه ساخت خود كشور باشد چنين بد است؟ - توپخانه مهمترين رسته نظامى آن دوره بود كه به هيچ شكلى نمى‏شد دست كمش گرفت. شما شرح بسيارى از جنگ‏ها را كه بخوانيد مى‏بينيد در آنها ارتشى به مراتب قوى‏تر و كارآزموده‏تر از حريف، كارش به شكست انجاميده تنها به اين دليل كه تعداد توپ‏هايش كم‏تر از تعداد توپ‏هاى حريف بوده. حاجى با چشم‏هاى خودش ديده بود كه فقط با تفنگ سرپُر نمى‏شود حدود و ثغور مملكت را حفظ كرد. آذربايجانى‏ها اسم تفنگ‏هائى را كه قشون عباس ميرزا پدر محمد شاه - مى‏خواست با آنها جلو تجاوز قشون تزار را بگيرد گذاشته بودند «تفنگ‏دايان دولدوروم». جمله‏ئى است اسمى، و به تركى، و معنيش «تفنگ ِوايسا پُرش كنم» است. تفنگ‏هائى كه وقتى خاليش كردى بايد دَبه باروتت را از كمر واكنى، باروت پيمانه كنى از سُمبه را از بغل تفنگ بكشى نمد را به قدر كافى توى لوله روى باروت بكوبى، بعد چارپاره سُربى بريزى و باز نمد بتپانى و دوباره سمبه‏كوبى كنى و دست‏آخر چاشنى سر پستانكش بگذارى. و همه اين‏ها هم كارى نبود كه با دستپاچگى و به‏طور سَرسَرى و از روى بى‏دقتى بشود انجام داد: چون اگر باروت كم مى‏شد تير به نشانه نمى‏رسيد و اگر چارپاره زيادتر مى‏شد لوله تفنگ مى‏تركيد كار دستت مى‏داد. و خب، در اين فاصله سرباز طرف مقابل يا در رفته بود يا با تفنگ تَه‏پُرش چند تا گلوله كله قندى شيك نذرت كرده بود. مگر اينكه قَسَمش مى‏دادى جان مادرت وايسا پُرس كنم. دايان دولدوروم. پس در اين مورد هم ميرزا آقاسى بيچاره كار خبطى انجام نداده بود.
    پس راستى راستى موضوع چيست؟ چرا مى‏بايست حاجى بيگناه سكه يك پول بشود؟ چه كسانى در لجن‏مال كردن او ذينفع بوده‏اند؟ - و خانم ناطق رد اين سوآل‏ها را گرفته پرده از روى اين جعل تاريخ برداشته سندهايش را هم عينا پيوست تحقيقاتش كرده. يعنى عكس مجموعه اسناد را. و اسم كتابش را هم گذاشته «ايران در راه دستيابى به تمدن اروپا» كه در حقيقت برنامه سياسى حاج ميرزا آقاسى بوده است. پس دشمنان آقاسى كى‏ها بودند؟ سوآل زائدى است. طبعا وقتى مدنيّت پيشرفته حاصل بشود كار ِباورهاى نامربوط و بى‏اساس يا ارتجاعى يا مخالف ِپيشرفت خودبه‏خود ساخته است. با اين ترتيب منافع چه كسانى به خطر مى‏افتد؟ بگذاريد جمله‏ئى را كه سفير وقت فرانسه اگر اشتباه نكنم كنت دوگبينو )Comte de Gobineau Joseph( در كتابش راجع به ايران دوره صدارت حاج ميرزا آقاسى آورده است نقل كنم، خيلى چيزها روشن مى‏شود. مى‏نويسد: «دمكراسى و آزادانديشى ِامروز اين مملكت را ما اروپائى‏ها مگر به خواب ببينيم!» (مطلب را از حافظه نقل كردم، در هر حال مفهومش همين است) .
    آزادى انديشه، آزادى مذهب ...
    در يك دوره تاريكى ِمحض مردى مى‏آيد كه چراغ دستش است. جهل و تعصب و خشونت نسبت به ديگرانديشان را برنمى‏تابد و معتقد است با تبليغ خشونت‏آميز ِافكار ِمتعصبانه نمى‏توان به قافله رسيد و معاصر دنياى پيشرفته شد. حتا وقتى آخوندى به اسم شَفتى در اصفهان دست به آزار و كشتار اقليت‏هاى مذهبى گذاشت قشون به سرش كشيد، كه جريانش درتاريخ اصفهان ضبط است. خب، وقتى دست به چنين كارى زدى ناچار بايد پيه هزار بدبختى و بدنامى را به تنت بمالى و تُف و لعنتى را كه بر سر و رويت پرتاب مى‏شود به جان بخرى. يك چنين مردى را دشمنان و ضربه‏ديدگان نحوه تفكر او چنان بدنام كردند كه نه فقط مردم فرصت‏گير نياوردند او را بشناسند و حرفش را بفهمند و هضم كنند، بلكه تا سال‏هاى دراز - يعنى تا پيش از آن كه يك محقق تاريخ راز ِقضيه را برملا كند - هر كه اسمش را مى‏شنيد مظهر حماقت و كودنى در نظرش مجسم مى‏شد. در مبارزه صاحبان انديشه‏هاى مندرس با مبشران انديشه‏هاى نو اين يك شگرد ِبارها تجربه شده است كه به‏اش برخواهم گشت.
    بارى صحبت سريكى از داستان‏هاى ساختگى يا واقعى بود كه از حاج ميرزا آقاسى نقل كرده‏اند. مى‏گويند يك بار مى‏رود از مادر چاه ِقنات تازه‏ئى كه مى‏كندند بازديدى بكند. كنار چاه كه مى‏رسد گفت‏وگوى مقنى و وردستش را كه ته چاه پشت‏سرش صفحه گذاشته بودند مى‏شنود. مى‏گفتند يارو چه موجود احمقى است، با اين كه به او گفتيم اين چاه به آب نمى‏رسد مى‏گويد شما بكَنيد به آب رسيدنش با من. حاجى سرش را مى‏كند تو چاه مى‏گويد: «نمك بحرام‏ها! گيريم اين چاه براى من آب نشود، براى شما نان كه مى‏شود.»
    اين حكايت حكايت من هم هست: اينجا، تو همين دانشگاه، اواسط بهار امسال مطالبى عنوان كردم كه اگر براى خودم آب نشد در عوض نان خشك جماعتى را حسابى كَره‏مال كرد، من عادتاً علاقه به پاسخگوئى ايرادها ندارم. اگر طرف حق داشته باشد حرفش را مى‏پذيرم و اگر ياوه مى‏گويد كه، از قديم‏نديم‏ها گفته‏اند جوابش خاموشى است. اما اينجا قضيه فرق مى‏كند. اينجا كوشش شد با جنجال و هياهو و عوامفريبى و عمده كردن پاره‏ئى جزئيات و از گوشتش زدن و به آبش افزودن اصل مطلب ِمن يك عده سعى كردند با بى‏اعتبار كردن شخص من كه هيچ‏وقت هيچ ادعائى در هيچ زمينه‏اى نداشته‏ام و هرگز هيچ تعارفى را به ريش نگرفته‏ام خودشان را مطرح كنند. تئوريسين‏هاى قشون در به در ِخدايگان هم كه درست يك وجب مانده به دروازه تمدن بزرگ پسخانه را به پيشخانه دوخت افتادند ميان كه وسط اين هياهو جُل پوسيده بى‏اعتبارى تاريخى‏شان را از آب بيرون بكشند. به اين جهت است كه اين بار خودم را ناچار مى‏بينم براى نجات نظريات و حرف‏هاى صميمانه‏ام جوابگوئى كنم نه براى رفع اهانت‏هائى كه به شخص من كرده‏اند. من برخلاف آن اشخاص به شعار «آوازخوان، نه آواز» اعتقادى ندارم. عقيده من اين است كه : «آواز، نه آوازخوان». يعنى ببين چه مى‏گويد نبين كه مى‏گويد. بنده بد، بنده با نان توبره بزرگ شده‏ام، تو به جاى پاسخگوئى به حرف من چرا پاى خودم را مى‏كشى وسط؟
    يك آقاى بسيار محترم برداشت تو روزنامه‏اش نوشت كه خود ِخودش مرا ديده و با گوش‏هاى مبارك خودش از دهان من شنيده با وزير يا معاون فلان وزارتخانه بر سر بهاى سناريوئى كه قرار بوده در دفاع از انقلاب سفيد شاه بنويسم تا ازش سريال تلويزيونى تهيه كنند چانه مى‏زده‏ام. خيلى خب، حرفى ندارم. سال 1348 يا 49 هم (گمان كنم بعد از چاپ "ابراهيم در آتش") يكى ديگر از جيره‏خوارهاى رژيم براى بى‏اعتبار كردن من برداشت تو مجله‏ئى نوشت كه من بچه‏هايم را لباس كهنه مى‏پوشانم مى‏فرستم اين‏ور و آن‏ور به گدائى. اين هم قبول. به قول حافظ :
 
 فقيه شهر كه دى مست بود فتوا داد
كه مى‏حرام ولى به زمال اوقاف است.
 
 فرض براين است كه گدائى از مردم دست كم يكى دو سه آب شسته‏تر از آن است كه نواله‏خور دستگاه ظلم‏باشى.
    يك آقاى خيلى دسته نقاشى و بر ما چيز مكنيد ِديگر بدون اين كه اسم بياورد برنامه گذاشت فرمود«بعضى‏ها» ظاهراً بعضى‏ها اسم مستعار جديد بنده است - فرق اسطوره و تاريخ را نمى‏دانند. خب، متن آن سخنرانى را مركز سيرا  )CIRA(چاپ كرده. مى‏توانيد به آن رجوع كنيد. دست كم‏آنجا كه سخن به ابوريحان بيرونى و نقد او از دوره ضحاك مى‏رسد، و اين كه عرض كرده‏ام بيرونى دوره‏ئى را به نقد تاريخى مى‏كشد كه بستر زمانى ِيك اسطوره است و لزوما صورت تاريخ ندارد.
    يك استاد جا سنگين دانشگاه برداشت نوشت "من مطلب آن آقا را نخوانده‏ام فقط شنيده‏ام در خارج گفته حق با ضحاك است." آن آقا كه بنده باشم معتقد است دانشگاهى را كه استادش اين آقا است بايد داد عوضش يك مشت تخمه جابونى گرفت.
    چند تائى كه از خودشان متشكرند و به عنوان‏هاى دانشگاهى‏شان عاشقانه مهر مى‏ورزند مشتى مطالب منتشر فرمودند كه واقعا تماشائى بود. ديدنى و خواندنى و خنديدنى. آنها طبق معمول از فرصت استفاده فرمودند كه به قول خودشان "لِكچرى" بپرانند. از جمله حضرت دكترى كه يكى از وسائل دكتريش گوش نشستن است، تا يكى يك چيزى بنويسد و ايشان سوار موج بشود و به اطرافيان‏شان لبخند بزند كه ما اينيم.
    يك شاعر ناكام هم از فرصت استفاده كرد تا كل كوشش شصت ساله‏ئى را كه در جهت اعتلاى شعر معاصر صورت گرفته سكه يك پول كند: كشتى توفانگير شده بود، اهل كشتى سُنى بودند دست به دامن حضرت خليفه شده بودند يا عُمر يا عُمر مى‏كردند. شيعى آن ميان بود، از كوره در رفت فرياد زد: "يا على، غرقش كن من هم روش !".
    يك عده گريبان لحن سخنرانى را گرفتند، گفتند و نوشتند كه بنده براى افاضات خودم "لحن هتاك ِبى‏چاك ِدهن" برگزيده‏ام. اين آقايان ماشااللَّه آن قدر كلاسيك و نسخه خطى تشريف دارند كه بايد گرفت دادشان دست صحافباشى بازار بين‏الحرمين كه عوض كُت و شلوار يا قبا و عبا تو يك جلد چرم سوخته قرن دوم و سوم هجرى صحافى‏شان كند. اينها حالى‏شان نيست كه معنى را لحن است كه تقويت مى‏كند. اينها نمى‏دانند يا دانستنش براى‏شان صرف نمى‏كند كه كلمه براى اين آفريده مى‏شود كه مفهوم يا مصداق مورد نظر را به طرف شنونده شليك كند، بخصوص در گفتار. ايراد مى‏كنند كه چرا به آخرين جنازه قبرستان سلطنت‏گفته‏اى "مشنگ" . البته من نمى‏دانم چرا كلمه مشنگ را نمى‏توان به كار برد، ولى اين را مى‏توانم بگويم كه آقا جان، نه خُل و چِل، نه ديوانه، نه ابله، نه احمق، نه شيرين عقل، هيچ‏كدام بار مفهومى كلمه مشنگ را ندارد. مشنگ كلمه‏ئى است كه مردم ساخته‏اند و بارش بسيار سنگين‏تر از تمامى صفاتى است كه عرض شد. تو كه آقا و باتربيتى و براى مفاهيم مختلف كلمات شسته رفته قاموسى و از آب نگذشته‏دارى چه كلمه‏ئى را براى رساندن اين مفهوم پيشنهاد مى‏كنى؟ من حتى در شعر هم از اين نوع كلمات به كار مى‏برم. تو براى شخص خودخواهى كه سياستش بندتنبانى است (ديديد؟ يك گزك ديگر!) و محله‏هائى به نام‏هاى مُفت آباد و حلبى‏آباد و حصيرآباد و زورآباد و يافت‏آباد (كه چه‏كلمه زيباى پُر معنائى است براى عده‏ئى بى‏خانمان كه بر حسب اتفاق جائى را براى گَل ِهم كردن سرپناهى به چنگ آورده‏اند. ملاحظه مى‏كنيد كه توده ظاهراً بى‏سواد ما زبان فارسى را خيلى بهتر از استادان بى‏ريش يا ريش پشمى دانشكده ادبيات ما مى‏شناسد!) بارى تو براى آدمى عوضى كه در نهايت امر چنين فقرآبادهائى را كه همين‏جور ساعت به ساعت دور و ور پايتختش از عرض و طول رشد مى‏كند نمى‏بيند و در عوض به خيال خودش دارد مملكت را از دروازه تمدن بزرگ عبور مى‏دهد چه صفتى پيشنهاد مى‏كنى كه من آن را به جاى كلمه مثلا به قول تو هتاك ِ"مشنگ" به كارببرم؟ چنين موجودى اگر مشنگ و حتا مشنگ مادرزاد نيست پس چيست؟ يا آن جوانك كه ديدم در اعلاميه‏ئى نوشته بود: "در اين نُه سالى كه مسؤوليت خطير سلطنت را پذيرفته‏ام ..." (يكى را به دِه راه نمى‏دادند، مى‏گفت به كدخدا بگوئيد رختخواب مرا بالاى بام پهن كند.) - خب، اگر در وصف چنين كسى نشود گفت بالاخانه‏اش را اجاره داده با چه جمله ديگرى مى‏شود از جلوش درآمد كه حضرت عالى نفرمائيد لحن‏هتاك است؟ زبان توده مردم زبانى است پويا و كارساز و پُربار. آنها كه از بالاى كُرسى استادى به زبان نگاه مى‏كنند و زمينه علم لذتى‏شان فرائدالادب و كليله و دمنه است ممكن نيست كه بتوانند عمق آن را درك بكنند.
    كمى پيش به يكى از شگردهاى تجربه شده اين گونه مدعى‏ها اشاره كردم و گفتم كه به‏اش برمى‏گردم. - آن شگرد اين است كه وقتى زورشان نمى‏رسد با انديشه يا پيشنهادى دربيفتند يا آن را مُنافى دكان و دستگاه خودشان ديدند همه زورشان را جمع مى‏كنند كه شخص گوينده را بى‏اعتبار كنند. اين يكى از خصايص ِبايد بگويم متاسفانه ملى ما است. وقتى ناندانى‏شان بسته به اين است كه ماست سياه باشد، اگر يكى پيدا شد و گفت: "بابا چشم داريد نگاه كنيد، ماست كه سياه نمى‏شود" به جاى آن كه منطق پيش بياورند مى‏گويند: " حرفش مفت است، چون مادرش صيغه قاطرچى امير بهادر بوده" . مى‏گويند: "حرفش چرت است چون پدرش بهار به بهار راه مى‏افتاده به باغچه بيل‏زنى، پائيز به بعد هم دور كوچه‏ها سيرابى مى‏فروخته". "مزخرف مى‏گويد چون خودمان در مكتبخانه ديديم ابوالفضل را با عين نوشته بود".
    دوست خود من - داريوش آشورى - (اسمش را مى‏برم چون مى‏دانم از حرف حق نمى‏رنجد) در يك مصاحبه قديمى كه اخيراً ديدم در كمال حرامزادگى تجديد چاپش كرده‏اند، در رد برداشت‏هاى من از حافظ سه بار و چهار بار اين جمله را تكرار كرده است كه : "حالا به عقيده شاملو ما بايد برويم حافظمان را از پتروشفسكى ياد بگيريم؟" - و قضيه اين است كه من در مقدمه‏ئ كوتاه موقتيم بر حافظ، نوشته‏ام براى درك او بايد شرايط اقتصادى و اجتماعى دوره‏اش را شناخت، و در حاشيه آورده‏ام: "كتاب پتروشفسكى كه غالب اسناد مربوط به وضع اقتصادى آن دوره را گرد آورده كار شناخت علل فقر اقتصادى آن دوره را آسان مى‏كند". - اين يعنى يادگرفتن حافظ از روى كتاب آن آقا؟
    من در سخنرانى بركلى به ترجمه سنگ نبشته بيستون كه در كتاب‏هخامنشيان دياكونوف آمده استناد كردم. حاصلش اين شد كه نوشتند و هِرته‏كِرته زدند و مغلطه كردند كه من از ديدگاه تاريخ نويس‏هاى عوضى دوره استالين به تاريخ خودمان نگاه مى‏كنم!
    زنده‏باد، مهدى اخوان ثالث، از فرصت استفاده كرد مرا متهم كند كه سعى مى‏كنم به هر قيمتى شده خودم را مطرح كنم. خدا از گناهانش بگذرد. من براى چه بايد چنين كوششى بكنم؟ اين هم شد بحث و جدل؟ اين جوابگوئى نيست، كوشش نادرستى است براى راندن طرف به موضع دفاع از خود، و لاجرم معطل گذاشتن اصل موضوع. بله من هر جا پيش آمده يا پايش افتاده حرف و عقيده‏ام را با بى‏پروائى تمام مطرح كرده‏ام. ديگرانند كه اگر مطلبى را متوجه نشدند يا باورها و دانسته‏هاى‏شان را در خطر ديدند يا صلاح ندانستند آن را بپذيرند به جاى نشستن به بحث و گفت‏وگو جنجال راه مى‏اندازند. درست مثل سگ‏هاى دِه كه تا بوى عابر غريبى به دماغ‏شان مى‏خورد از سر شب تا سر برزدن آفتاب ِعالم‏تاب دنيا را با پارس‏كردن به سرشان برمى‏دارند. مى‏گوئيد چه كنيم؟ دست به تركيب هيچى نزنيم و به هيچ چيز نظر انتقادى نيندازيم كه دل ِ اهل ِباور نازك و شكننده است و تا گفتى غوره سردى‏شان مى‏كند؟
    درباره فردوسى من گفتم ارزش‏هاى مثبتش را تبليغ كنيم و درباره ضدارزش‏هايش به توده مردم هشدار بدهيم. مگر بدآموزى توى شاهنامه كم است؟ كمند آدم‏هاى شيرين عقلى كه در اثبات نظر پست عقب‏افتاده‏شان به فردوسى استناد مى‏كنند كه آن حكيم عليه الرحمه فرموده :
 
 زن و اژدها هر دو در خاك به
جهان پاك ازاين هر دو نا پاك به!
       يا :
 زنان را ستائى سگان را ستاى
كه يك سگ به از صد زن پارساى!
       يا :
 اگر خوب بودى زن و نام زن
مر او را مزن نام بودى نه زن!
 
    البته ممكن است اين نظر شخصى او نباشد و آن را در جريان يك داستان و حتى از زبان كس ديگرى بيان كرده باشد - كه الان حافظه‏ام يارى نمى‏كند - يا اصلا چه بسا كه اين جفنگيات الحاقى باشد. به هر حال سوآل اين است كه عقيده شما و به خصوص شما خانم‏ها درباره اين ابيات چيست؟ - شما هر چه دلتان مى‏خواهد بگوئيد. من مى‏گويم واقعاً اينها شرم‏آور است و بايد از ذهن جامعه پاك شود. گيرم وقتى كسى تو ذهن اين پاسداران بى‏عار و درد ِفرهنگ ايران زمين متحجر شد ديگر جرأت پدر ديارالبشرى نيست كه بگويد بالاى چشمش ابرو است.
    يك لطيفه است كه مى‏گويد نصف شبى بابائى با زنگ تلفن از خواب پريد گوشى را برداشت ديد يكى مى‏گويد من همسايه دست راست شما هستم، ماده سگ سفيدتان تا اين ساعت نگذاشته كَپه مرگم را بگذارم. چيزى نگفت گوشى را گذاشت نصفه‏هاى شب ِبعد تلفن همسايه را گرفت گفت ثالثاً ماده نيست ممكن است نر باشد، ثانياً به آن قاطعيتى كه فرموديد سفيد نيست و احتمالاً يك رنگ ديگر است، و اولا، پدر سوخته مزاحم، من اصلاً سگ ندارم!
    درست حال و حكايت بنده است: من تحليلى از تاريخ به دست ندادم چون در اين رشته تخصصى ندارم. فقط موضوعى را پيش كشيدم آن هم به صورت يك نقل قول و تنها به قصد نشان دادن اين نكته كه حقيقت الزاماً همان چيزى نيست كه تو گوش ما خوانده‏اند و گاه مى‏تواند درست معكوس باورهاى ارث و ميراثى ما باشد. ضمناً به تاكيد تمام گفتم كه اى بسا من در برداشت‏هايم راه خطا رفته‏باشم. تاكيد كردم كه فقط اين نمونه‏ها را آورده‏ام تا زمينه‏ئى بشود براى آن كه به نگرانى‏هايم بپردازم. آقايان اصل را نديد گرفتند و آن قدر به ريش فروع قضيه چسبيدند كه كل معامله فداى چانه‏بازارى شد.
    اين‏ها حرف‏هائى بود كه فكر مى‏كنم بايد گفته مى‏شد و حالا ديگر پرونده‏اش را در همين جا مى‏بندم.
 
 
 2
 
 
    مى‏روم سر موضوع ديگرى كه گفتنش زبان را مى‏سوزاند و پنهان كردنش مغز استخوان را. منظورم موضوع بسيار دردناك اضمحلال هويت ملى و فرهنگ‏ايرانى و زبان مادرى نسل دوم مهاجران، يعنى فرزندان شما است كه فكر كردم چون فرصت بهترى پا نخواهد داد امشب محضر شما را ضمناً براى مطرح كردن آن هم غنيمت بشمارم.
    در كشورهاى اروپائى مطالعه‏ئى ندارم، امّا فقط يك نگاه گذرا به وضع زبان فارسى ايرانى‏هاى مهاجر امريكا براى پى‏بردن به عمق فاجعه كافى است. وجه غم‏انگيز اين مشكل موقعى آشكارتر مى‏شود كه توجه كنيم زبان فارسى حتا در جريان ايلغارهاى گوناگون و دراز مدت اعراب و مغول‏ها و ترك‏ها و تركمن‏ها هرگز خم به ابرو نياورد، و اقوام غير فارس زبان ِمحدوده جغرافيائى ايران - مازندرى، گيلك، آذربايجانى، لُر، كُرد، عرب، بلوچ، تركمن، حتا كوچيدگان و كوچانيدگان ارمنى و آسورى - حتا آنهائى كه به طور مستقيم زير فشارهاى حكومت مركزى از سرودن و نوشتن به زبان بومى خود ممنوع بوده‏اند هم توانسته‏اند با چنگ و دندان زبان شفاهى‏شان را حفظ كنند. اما امروز متاسفانه بايد بپذيريم و در كمال خجلت و سرشكستگى اعتراف كنيم كه نسل دوم مهاجران دهه حاضر حتى زبان مادرى‏شان را نمى‏دانند و اگر اقوام عاجلى صورت نگيرد با اين سرعتى كه بحران هويت گريبانگير اين نسل بى‏شناسنامه شده ايران بايد ميليون‏ها تن از اين فرزندان خود را به كلى از دست رفته تلقى كند.
    همين‏جا بگويم كه در اين فاجعه نسل دوم هيچ گناهى ندارد. گناهكار نسل اول است. اميدوارم تلخى حرفم را به رُك و راستيش ببخشيد. گناهكار اصلى پدرها و مادرها هستند كه قبل از بچه‏ها بايد فكرى به حال هويت‏شان بكنند. آنها حتى توى محيط خانه هم به قول آقاى اسماعيل فصيح فارگليسى اختلاط مى‏كنند. يعنى به زبان حرامزاده‏ئى كه دستورش فارسى است لغاتش انگليسى. صبح خانم به آقا نهيب مى‏زند كه : "بابا هارى آپ، داره لِيت ميشه جاب ِتو لوز مى‏كنى، امروز ديگه چه اكسكيوزى دارى؟" و آقا خميازه‏كشان ميگويد: "ليو مى اُلن، خيلى ديپرِسَم. انگار بِلاد پِرِشِرَم آپ شده." - واقعاً كه حال آدم را به هم مى‏زند.
    من نمى‏دانم بدون فرهنگ و زبان و هويت ملى اصلاً چه جورى مى‏شود زندگى كرد، چه‏جورى مى‏شود سر خود را بالا گرفت، چه جورى مى‏شود تو چشم همسايه نگاه كرد و گفت : "من هم وجود دارم." عزيز من، يكهو اين يك دانه دندان ِلق ِ پوسيده را هم بكن بينداز دور يك دست دندان مصنوعى بگذار و جانت را خلاص كن. تو كه عقده حقارت فرنگى نبودن دارد مى‏كشدت خب يكهو انگليسى حرف بزن. چرا انگليسى را با فارسى بلغور مى‏كنى؟ چرا هم انگليسى را خراب مى‏كنى هم فارسى را؟
    در اين چند ماهى كه به دلايلى طبى مجبور شده‏ام در امريكا لنگر بيندازم بارها و بارها از بعض دوستانى كه مى‏بينم خواهش كرده‏ام مطلبى را كه مى‏گويند لطفاً برايم به فارسى ترجمه كنند. آخر مگر به همين سادگى مى‏شود يك هويت عميق چند هزار ساله را در عرض چند سال تا پاپاسى آخر باخت؟ مگر مى‏شود به همين مفتى يك فرهنگ چند هزار ساله را كه آن همه نام درخشان پشتش خوابيده يكشبه ريخت تو ظرف آشغال و گذاشت پشت در كه سپور بردارد ببرد؟
    اين روزها سرگرم نوشتن سفرنامه‏ئى هستم تو مايه‏هاى طنز. البته اين يك سفرنامه شخصى نيست، بلكه از زبان يك پادشاه فرضى - احتمالاً از طايفه منحوس قَجَر روايت مى‏شود تا برخورد دو جور تلقى و دوگونه فرهنگ يا برداشت ِاجتماعى برجسته‏تر جلوه كند. و اين كه قالب طنز را برايش انتخاب كرده‏ام جهتش اين است كه جنبه‏هاى انتقادى رويدادها را در اين قالب بهتر مى‏شود جا انداخت. مى‏خواهم با اجازه شما آن قسمتش را كه ناظر به همين‏آلودگى زبان است براى‏تان بخوانم.
 
    يوم جمعه اول شوال،
 
    عيد فطر
 
    دل‏مان را خوش كرده بوديم كه اين روز را در سفر ميمنت اثريم و دست‏امام جمعه دارالخلافه از دامن‏مان كوتاه است و نمى‏تواند از ما فطريه بدوشد، اما همان اول صبح ميركوتاه گردن شكسته حال ما را گرفت.
    اين ميركوتاه پسر داماد على‏خان چابهارى است كه رختدارباشى ما بود و چند سال پيش در سفر كاشان يكهو شكمش باد كرد چشم‏هايش پُلُق زد رويش سياه شد و مُرد. بردند خاكش كنند، ملاها جمع شدند الم شنگه راه انداختند كه اين بى‏دين معصيتكار بوده خدا رو سياهش كرده نمى‏گذاريم در قبرستان مسلمان‏ها دفنش كنند. لجّاره‏ها هم وقت‏گير آوردند كسبه را واداشتند دكان و بازار را ببندند. دسته‏هاى سينه‏زن و زنجيرزن و شاخسينى راه انداختند، از شهرها و دهات دور و برهم آمدند ريختند تو مسجد جمعه ملا را فرستادند رو منبر كه چه كنيم و چه نكنيم، گفت: "اين ملعون الخَبيث اصلاً دفن كردن ندارد، جنازه نجسش را بايد با گُه سگ آتش زد." - داشتند دست به كار مى‏شدند، كه كاشف عمل آمد علت مرگ آن بيچاره صرف ِخورش بادمجانى بوده كه عقرب از دودكش بالاى اجاق در كماجدانش افتاده. خلاصه هيچى نمانده بود به فتواى ملاباشى جسد آن مرحوم مبرور را با سنده سگ فراوانى كه به هميارى مؤمنان از كوچه پسكوچه‏هاى كاشان و ساوه و نطنز و آن حوالى آورده وسط ميدان شهر كوت كرده بودند هِندى مِندى كنند، خدا بشكند گردن حكيم‏باشى طلوزان را كه با نشان دادن عقرب پُخته فتنه را خواباند. سوزاندن جسد آدميزاد ِپُر و پيمانى مثل داماد عليخان با سنده سگ البته كلى سياحت داشت و اتفاقى نبود كه هر روز پا بدهد.
    مصراع‏
    هر روز نميرد گاو تا كوفته
    شود ارزان
    حالا اگر صاحب جنازه رختدار مخصوص بوده باشد هم‏گو باش. ما كه بخيل نيستيم: مرده‏اش كه ديگر به حال ما فائده‏اى نداشت، فقط تماشاى آن مراسم پرشكوه ِهند و اسلامى از كيسه ما رفت.
    الغرض. صحبت ميركوتاه بود.
 خبث ِطينت ِاين بد چابهارى به اندازه‏ئى است كه از همان دوران غلامبچگى توانست اول خُفيه‏نويس دربار همايون بشود. همه شرايط خفيه‏نويسى در او جمع است. پستان مادرش را گاز گرفته دست مهتر نسيم ِعيار را از پشت بسته است. پول كاغذى را تو كيف چرمى ته جيب آدم مى‏شمرد. ولدالّزِنا حتا از تعداد زالوهائى كه نايب سلطنه و صدراعظم و امام جمعه به بواسيرشان مى‏اندازند هم خبردارد. آدم ناباب حرام‏زاده‏ئى است. خود ما هم ته دل از او بى‏تَوهّم نيستيم اما دوام اساس سلطنت را همين گونه افراد ضمانت مى‏كنند.
    شنيده بوديم قحبه جميله‏ئى را تور كرده به لهو و لعب مشغول است، معلوم شد در عوالم جاسوسى و خدمتگزارى ضعيفه را پخت و پز كرده پيش او انگريزى مى‏آموزد. امروز محرمانه كاغذى در قوطى سيگار جواهرنشان ما قرار داده بود با اين مطلب كه :"اولرِدى بيشتر نوكرهاى دربار همايون كُنِكشِن ِسلطان روسپى خانه شده قرار داده‏اند با روى كار آمدن قنديداى او بيضه اسلام را دِسِه پيرد كنند."
    هر چه بيشتر خوانديم كمتر فهميديم بلكه اصلاً چيزى دستگيرمان نشد. دل‏پيچه همايونى را بهانه كرده روانه تويلت شديم كه همان دارالخَلاى خودمان باشد (بحمداللَّه اين قدرها انگريزى مى‏دانيم) ، و به ميركوتاه اشاره فرموديم كه دراين روز عيد افتخار آفتاب‏كشى با او است . رفتيم پشت پرده دارالخلا خَف كرديم و همين كه ميركوتاه با آفتابه رسيد گريبانش را گرفته فى‏المجلس به استنطاق او پرداختيم كه : - پدرسوخته، چه مزخرفاتى تحرير كرده‏اى كه حالى ما نمى‏شود فقط كلمه قنديدا را فهميديم؟
    در كمال بى‏شرمى گفت : - قربان، واللَّه باللَّه مطالب معروضه پِرژِن وُرد ندارد.
    فرموديم : - پرژن ورد ديگر چه صيغه‏ئى است؟
    عرض كرد : - يعنى كلمه فارسى.
    لگدى حواله‏اش كرديم كه: - حرام لقمه! حالا ديگر فارسى "كلمه فارسى" ندارد؟
    محل نزول لگد شاهانه را ماليد و ناليد: - تصدق بفرمائيد، منظور چاكر اين بود كه آن كلمات در فارسى لغت ندارد.
    محض امتحان سوآل فرموديم: - آن كلمه اول چيست؟
    عرض كرد : - Already
    تو شكمش واسرنگ رفتيم كه :
 - خُب، يعنى چه؟
 به التماس افتاد كه: - سهو كردم.
 يعنى "جَخ"، يعنى" همين حالاش هم". نيّت سوء نداشتم، انگريزيش راحت‏تر بود انگريزى عرض شد.
    پرسيديم : - آن بعديش ... آن بعديش چه ، نمك بحرام؟
    اشكش سرازير شد. عرض كرد: -
 Connection. يعنى رابط ، در اين جا يعنى جاسوس.
    گلويش را چسبيديم فرموديم:
 - مادرت را براى عشرت عساكر همايونى روانه باغشاه مى‏كنيم، تخم حيض !حالا ديگر در زبان خودمان كلمه جاسوس نداريم؟ تو همين دربار رقضا اقتدار ِما چوب‏تو سرسگ‏بزنى جاسوس مى‏ريند، پدرسوخته! جاسوس نداريم؟ صدراعظم ممالك محروسه جاسوس نداريم؟ صدراعظم ممالك محروسه جاسوس انگريز است وزير دربار جاسوس نَمسه نايب سلطنه زن جلب جاسوس روس و گوش شيطان كر، به خواست خدا، خود ما اين اواخر جاسس نمره اول نيكسُن دَماغ و قيسينجِر... جا/سوس/نه/دا/ريم؟
    با صداى خفه از ته حلقوم عرض كرد: - قبله عالم!داريد جان‏نثار را خفه مى‏فرمائيد...
    مختصرى شُل فرموديم نفسش پس نرود. سوآل شد: - آن آخرى، آن «دسته‏پير» را از كجايت درآوردى؟
    عرض كرد: - «دسته‏پير» خير قربان، disappcared: دى آى اس اى دَبل پى ئى آر ئى دى. يعنى ناپديد.
    ديگر خون‏مان به جوش آمده بود. در كمال غضب فرموديم: - مادر بخطا! حالا مى‏دهيم بيضه‏هايت را دى آى دَبل پى فلان بهمان كنند تا فارسى كاملاً يادت بيايد.
    القصه مرد كه حال ما را گرفت نگذاشت عيد فطر ِبه اين بى سرخرى را با خوبى و خوشى به شب برسانيم. از اخته كردنش در اين شرايط پُلتيكى چشم پوشيديم در عوض دستور فرموديم ميرزا طويل او را ببرد بنشاند وادار كند جلو هر كدام از آن كلمات منحوسه هزار بار معنى فارسيش را به خط نستعليق ِشكسته مشق كند.
    ديديم ميرزا دهنش را پشت دستش قايم كرده مى‏خندد.
    پرسيديم: - چيست؟
    عرض كرد: - قربان خاك پاى جواهر آسايت شوم، بر هر كه بنگرى به همين درد مبتلاست. مُلاّ ابراهيم يزدخواستى كه اين اطراف پيش‏نماز بود صلوات را «سِى له ِويت» مى‏گفت و نصفش را به انگريزى صادرمى‏كرد: «سِله عَلا ماحامِداَند آل هيزفَميلى».
    مبلغى خنده فرموديم حال‏مان بهتر شد. به ميرزا طويل گفتيم : - به آن پدرسوخته بگو پانصد بار بنويسد. هزار بار زياد است از شغل شريفش باز مى‏ماند.
    -
 
    اين هم از سفرنامه، يا درست‏تر : «روزنامه سفر بهجت اثر همايونى به ممالك متفرقه اِمريغ».
    خودمانيم. منبر امشب بنده منبر چل‏تكه‏ئى شد. از صحبت دوستان ِبا من دشمن شروع شد، از مطالبى درباره اضمحلال هويت ملى گذشت، سفرنامه هم به حول و قوه الهى قرائت شد. و حالا مى‏رويم سر اصل مطلب كه، راستش به كلى يك مقوله جداگانه است و اصلاً به مقدماتى كه ازش گذشتيم نمى‏چسبد.«مفاهيم رند و رندى در حافظ»، درست شبيه به نماز جمعه مى‏شود كه با هيچ سريشى به خطبه‏هاى سياسى و اجتماعى قبل و بعدش نمى‏چسبد. به هر حال اگر نماز جمعه مى‏تواند بهانه يا فرصتى براى مطرح كردن مسائل ديگر باشد امروز هم جمعه است. عبادت هم كه، به قول سعدى، بجز خدمت خلق نيست. حرف‏هاى تا اينجا را خطبه حساب كنيد و حالا برويم سر اصل مطلب كه انگار بهانه اصلى جمع كردن شما بود در اين تالار. پس برويم سر اصل مطلب :
 
 
 3
 
 
    مفهوم رندى را آنچنان كه منظور حافظ است، و رند را بدان معنا كه از صفات خود برشمرده، از بررسى ابياتى كه اين واژه در آنها آمده است مستندتر به دست مى‏توان آورد.
    1 . تنها رند است كه از حقيقت بى‏شيله‏پيله و عريان جهان آگاهى دارد:
 راز درون پرده ز رندان مست مپرس
كاين كشف نيست زاهد عاليمقام را!
    (6)

 مصلحت نيست كه از پرده برون افتد راز
ورنه درمحفل رندان‏خبرى‏نيست كه نيست!
    (73)

 در سفالين كاسه رندان به خوارى منگريد
كاين‏حريفان خدمت جام جهان بين‏كرده‏اند!
    (180)

 مرا به رندى و عشق آن فضول عيب كند
كه اعتراض بر اسرار علم غيب كند.
    (191)

 
 2 . طريق رندى را جز با عزم و اراده و همت نمى‏توان پيمود، كه اين جا كسى را جاه و منصب و نام و نان نمى‏بخشد. طريق رندى طريق بى‏نيازى و قناعت است، طريق دردكشان است و از جان گذشتگان:
 
 نازپرورد ِتنعّم نبرد راه به دوست:
عاشقى، شيوه رندان بلاكش باشد.
 
(168)
 تحصيل عشق و رندى آسان نمود اول
جانم بسوخت آخر در كسب اين فضايل.
 
(322)
 اهل كام و ناز را در كوى رندى راه نيست
رهروى بايد جهانسوزى، نه خامى بى‏غمى!
    (476)

 از اين جهت، مى‏توان نزديكى اين مفهوم دوم را با مفهوم روشنفكر بدان‏گونه كه من در كتاب‏جمعه (شماره 31 ص 18) نشان داده‏ام مقايسه كرد، كه متن تصحيح شده آن را مى‏آورم:
    «كلمه روشنفكر را به عنوان معادل انتلكتوئل به كار مى‏برند و من آن را نمى‏پذيرم به چند دليل، و يكى از آن دلايل اين كه معادل فرنگى روشنفكر (يعنى كلمه انتلكتوئل) آن بار «سياسى و معترض» را كه كلمه روشنفكر در كشورهاى استعمارزده و گرفتار اختناق به خود گرفته است ندارد. در ايران وقتى كه مى‏گوئيم روشنفكر، يعنى كسى كه معترض است، با جزئى يا بخشى يا با كل نظام ناسازگار است و مخالفتش در نهايت امر «اجتماعى سياسى» است. اما كلمه انتلكتوئل در غرب چنين بارى را ندارد.
    من معتقدم روشنفكر كسى است كه اشتباهات يا كجروى‏هاى نظامات حاكم را به سود توده‏هاى مردم كه طبعاً خود نيز فرزند آن است افشا مى‏كند. بنا براين فعاليت او بتمامى در راه بهروزى انسان و توده‏هاى مردم است. براساس آنچه گفته شد روشنفكر تا زمانى شايسته اين عنوان است كه خود در نظام حاكم و حتى در نظامى كه به وسيله خود او پيشنهاد و سپس مستقر شده است نقشى بر عهده نگيرد، زيرا در آن صورت ناگزير به درون آن مى‏خزد و به مدافع نظام تبديل مى‏شود، از دريافت انحرافات يا اشتباهات باز مى‏ماند و تعريف خود را از دست مى‏دهد. همچنين از صف توده‏ها بيرون مى‏آيد و در برابر آن قرار مى‏گيرد. البته بايد در همين جا دُم اين بحث را بچينيم زيرا تفصيلش زياد است: بايد مفاهيم دولت را از يك طرف و مردم را از طرف ديگر كاملاً بشكافيم و به اين حكم عام برسيم كه هر دولتى انتصابى است و هيچ دولتى مردمى نيست.
    موضوع ديگر اين است كه اصولاً توده‏ها تا هنگامى كه آگاهى كامل طبقاتى ندارند، بخصوص در مقاطع تاريخى انقلاب‏هاى خودانگيخته، غالباً سخن روشنفكران را درك نمى‏كنند و چون معيار درستى در دست ندارند از مضمون سخنان آنان سر در نمى‏آورند و چون سخنان آنان را با باورداشت‏هاى موروثى خودشان در تضاد مى‏يابند چه بسا كه با او همچون دشمنى به مقابله برمى‏خيزند. پس اگر فقدان رابطه‏ئى ميان روشنفكر و توده‏ها هست از آن سو است نه از سوى روشنفكر. آن كه هدفش تنها و تنها رستگارى انسان نباشد، درد و درمان توده‏ها را نداند و نشناسد يا برآن باشد كه توده‏ها را براى ربودن كلاهى از نمد قدرت گزك دست خود كند روشنفكر نيست، دزدى است كه با چراغ آمده.
    شايد تصويرى كه من از روشنفكر براى خود ساخته‏ام كم و بيش ارتودكسى باشد ولى اگر قرار است ارتباط معينى ميان اين دو - روشنفكر و توده مردم - ايجاد شود متاسفانه قدم اول تفاهم را توده‏ها بايد بردارند، وگرنه روشنفكر در ميان آنها و براى آنها است. خب، البته اين امر هم صورت نمى‏گيرد مگر وقتى كه توده‏ها كاملاً به موقعيت طبقاتى خود استشعار پيدا كرده باشند كه اين خود كار روشنفكر را صعب‏تر مى‏كند چرا كه وظيفه تبليغ اين آگاهى نيز در شمار وظايف خود او قرار مى‏گيرد. در حقيقت او بايد خار را از پاى شيرى زخمى بيرون بكشد و عملاً حسن‏نيت خود را به او نشان بدهد و در همان حال براى آن كه از حمله شير خشمگين زخمى در امان بماند نخست بايد اعتماد او را به حسن نيت خود جلب كند. در يك كلام او بايد معجزه‏ئى صورت بدهد. و فراموش نكنيد كه در اين ميان، سود جويان و دزدان قدرت هم كه نزديكى شير و روشنفكر را مخالف منافع خود مى‏بينند از پشت بوته‏ها به سوى شير بدبين سنگ مى‏پرانند و كار روشنفكر را مشكل‏تر مى‏كنند.»
 عده‏ئى خرده گرفتند كه به اين ترتيب روشنفكر منزوى و بى‏عمل مى‏شود كه البته ايرادى سخت نابجاست: وقتى پذيرفتيم كه در جامعه طبقاتى هر حاكميتى انتصابى است، وقتى پذيرفتيم كه هر دولتى نماينده اقليت حاكم است و بر گُرده توده‏ها سوار مى‏شود تا منافع آن اقليت را پاسداك‏ك رند و يكرنگم و با شاهد و مى‏همصحبت؛
نتوانم كه دگر حيله و تزوير كنم.
    (362)

 برومِى‏نوش‏ورندى ورزوترك زَرق‏كن‏اى‏دل‏
كَز اين بهتر عجب‏دار طريق گربياموزى.
    (462)

 فكر خود و راى خود در عالم رندى نيست :
كفر است در اين مذهب خودبينى‏خودرائى.
    (500)

 
 4 .آن شيوه رندى آموخت ديگر به بيش و كم نمى‏انديشد، غم ِصلاح و عافيت ِخود نمى‏خورد، فكر نام و ننگ را به دور مى‏اندازد و دنيا و مافيها را چهار تكبير مى‏زند:
 
 چه نسبت است به رندى صلاح و تقوى را؟
سماع وعظ كجا نغمه رباب كجا!
    (1)

 نام حافظ رقم «نيك» پذيرفت؛ وليك
پيش رندان رقم سود و زيان اين هم نيست!
    (74)

 خوش، وقت ِرند ِمست !كه دنيا و آخرت
برباد داد و هيچ غم بيش و كم نداشت.
    (77)

 قصر فردوس به پاداش عمل مى‏بخشند؛
ما كه رنديم و گدا،دير مغان ما را بس
    (277)

 رند عالمسوز را با مصلحت‏بينى چه‏كار؟
كار ملك است آن كه تدبير و تامل بايدش!
    (287)

 عافيت چشم مدار از من ميخانه‏نشين‏
كه دم از خدمت رندان زده‏ام تا هستم‏
    (327)

 گر من از سرزنش مدعيان انديشم
شيوه رندى و مستى نرود از پيشم.
    (357)

 
 5 . رند، مردانه و جانبازانه با زاهد و صوفى و مذهب‏فروش و محتسب در جدال بى‏وقفه است:
 
 پيش زاهد از رندى دم مزن، كه نتوان گفت‏
با طبيب نامحرم راز درد پنهانى !
    (482)

 
 زهد فروشان را كه «لقمه شبهه مى‏خورند» و به قصد تامين منافع مادى حريصانه خود، با توسل به حربه‏هاى تطميع و تهديد و تحميق ِخلق، در راه وصول ايشان به حقيقت سنگ مى‏اندازند دشمن مى‏شمارد و براى باز كردن مشت اين گروه مزوّر، در نهايت شهامت گناه ِاتهامى ِخود را با جُرم ِمشهود ايشان در دو كفه يك ترازو مى‏سنجد:
 
 حافظا مِى خور و رندى‏كن و خوش باش،ولى‏
دام تزوير مكن چون دگران قرآن را!
    (8)

 بيا كه خرقه من گر چه رهن ميكده‏هاست
ز مال وقف نبينى به نام من در مى!
    (477)

 
 و چون از انگيزه قال و حقايق پنهان ِاحوال ِاين قوم آگاه است نتايج بدكنشى اينان را با نتايج محتمل اعمال شخصى خود(كه توسط آنان سياهكارى جلوه داده شده) به حكميت ِعام مورد مقايسه قرار مى‏دهد:
 
 زاهد شهر چو مهر ِمَلِك و شحنه گزيد
من اگر مهر نگارى بگزينم چه شود؟
    (236)

 
 (اين موضوع را كه زاهد شهر همچراغ پادشاه و پاسبان است در يك دو نمونه تاريخى روشن خواهم كرد.)
    دكتر محمود هومن در جست‏وجوى شخصيت حافظ و در پاسخ اين پرسش كه «رندى چيست»، پس از مقدمه‏ئى مفصل و بررسى ابياتى از حافظ كه در آنها كلمات رند و رندى به كار رفته به استنتاجات نادرستى رسيده. مى‏نويسد:
    رندان جمع ِاضدادند؛ از يك سو به راز طبيعت (خلقت) آگاهند -
 
 مصلحت نيست كه از پرده برون افتد راز
ورنه در محفل‏رندان خبرى‏نيست كه نيست!
    (73)

 واز سوى ديگر بيخبرانند

 
چو هر خبر كه شنيدم رهى به حيرت داشت
 از اين سپس من و رندى و وضع بيخبرى!
(459)
 
 
 (كه توضيحاً عرض كنم اين بيت در نسخه بنده «من و مستى» است (از اين سپس من و مستى و وضع بيخبرى) كه موضوع تضاد عنوان شده را منتفى مى‏كند. از اين گذشته نمى‏توان تنها با آوردن يك شاهد مثال و آن هم مشكوك چنين حكمى را تعميم داد.)
    آقاى هومن مى‏نويسد:
    «خبرها همانا عقايد و دستوراتى است كه رهروان را به سوى حقيقت رهبرى مى‏كند. اما حافظ همه خبرها را شك‏پذير و گاه حتى نادرست مى‏شمرد و بر آن است كه همه آنها راهى به حيرت دارند؛ و رو كردن او به رندى و بيخبرى از همين‏جاست. (و ادامه مى‏دهد كه: ) در اشعار خيام و سنائى رندى مفهوم مقابل زهد قيد و تعصب است پس رند از قيد و تعصب آزاد است، بدين معنى كه عقايد مذهبى را حقايق شك‏ناپذير نمى‏داند. اما آزادى حافظ از قيد و تعصب تنها در زمينه عقايد مذهبى خواه فلسفى و خواهد علمى (؟) - راهى به حيرت دارد. از اين رو رند در معناى حافظ كسى است كه همه عقايد مذهبى و فلسفى و علمى (؟) را صرفاً ساخته پندار و انديشه انسان مى‏داند، يعنى براى هيچ يك از آنها بنيادى ابژكتيو نمى‏پذيرد و به درستى هيچ يك از آنها يقين ندارد. رندى در اين معنى همان است نيچه «آزادگى» مى‏خواند. (و ادامه مى‏دهد:) آزاده يا رند يعنى كسى كه پس از سكونت در همه شهرهاى انديشه، پس از شنيدن همه خبرها و باوركردن آنها به‏طور موقت، برآن شده باشد كه جان انسان از پى‏بردن به حقيقت در هرزمينه‏ئى ناتوان است. به همين دليل، از نظر رند، كسانى كه عقايد خود را شك‏ناپذير مى‏شمرند و در اثبات يا قبولاندن آنها به ديگران سر و دست مى‏شكنند پايبند تعصبند؛ زيرا خود او پس از شنيدن و باور كردن هر خبر، در نتيجه ژرف‏نگرى به نادرستى يا شك‏پذيرى آن پى برده دچار حيرت مى‏شده است.»
    در حقيقت رندى ملازم آگاهى و بصيرت و هشيارى كامل است، نه «بى‏خبرى» به آن معنا كه دكتر هومن مى‏گويد. و اصولاً مفهوم رندى نمى‏تواند جنبه‏هائى تا بدين حد متناقض داشته باشد. مگر اينكه بى‏خبرى را در اين بيت «چشم‏پوشى از تتبع در عقايد و دستورات گوناگون» معنى كنيم، كه با توجه به مصراع اول بيت جز اين هم معنائى نمى‏دهد.
 رند، نه فقط به صرف تبليغ يا تحميل اين و آن هيچ عقيده‏ئى را نمى‏پذيرد و حقيقت نمى‏شمارد و تا خود بشخصه آن را در آزمايشگاه منطق و درك خويش تحليل و تجزيه نكند به درستى آن گردن نمى‏گذارد (آن هم گردن گذاشتنى موقت - در شرايط زمانى و مكانى ِخاص و به دور از هر گونه ايمان و تعصب خشك و متعبّدانه)، بلكه بخصوص در برخورد با مواردى كه عقيده‏ئى به وسيله مردمى مشكوك يا معلوم‏الحال يا ذى‏نفع مورد تبليغ قرار گرفته باشد با بدگمانى بيشترى در برابر آن سپر ترديد و احتياط برسر مى‏كشد.
    جنبه شديد ِضد زهد و تبليغ بى‏ارزشى ِاسباب ِجهان كه در مفهوم رندى حافظ مشاهد مى‏شود مستقيماً معلول وضعى است كه صوفيان و شيخان و خانقاه‏داران روزگار او داشته‏اند، و اين نكته‏ئى است كه هم در اينجا روشن مى‏بايد كرد. مى‏خواهم نمونه‏ئى بياورم، اما قبل از آن بايد روى يك حادثه واقعى تاريخى انگشت بگذارم.
    كور كردن پدر و به بستر كشيدن مادر از وقايع معروف ابتداى سلطنت شاه شجاع است: به سال 765 كه شاه محمود(برادر شاه شجاع) به پشتيبانى شاه سلطان اويس ايلكانى به قصد تسخير فارس لشكر برسر برادر كشيد، شاه شجاع قطعه‏ئى در ستايش خود ساخته پيش شاه محمود فرستاد كه مطلعش اين است :
 
 ابوالفوارس ِدوران منم، شجاع زمان
كه نعل ِمركب ِمن تاج قيصر است و قباد!
 
 سلمان ساوجى كه همراه سلطان اويس بود به دستور او و از زبان وى قطعه را جوابى گفت كه در آن پس ريشخند ِشاه شجاع به مثابه ِابلهى كه خود به مدح خويش ياوه مى‏بافد به همين دو واقعه اشاره رفته است :
 
 كتاب و جمله تواريخ خوانده‏ام بسيار
ززيركان و بزرگان نيك ِنيك نهاد؛
 نه خواندم و نه شنيدم نه ديده‏ام هرگز
كسى كه چشم پدر كور كرد و مادر گاد!
 
 ولى از اين جالب‏تر قطعه مجدد ِشاه شجاع است كه گذشته از تاييد قضيه، نشانه صريحى از خلقيات قاطرچيانه آن بزرگوار را نيز به دست مى‏دهد. شاه شجاع در قطعه جوابيه خود خطاب به اخوى - شاه محمود مى‏فرمايد:
ن دو واقعه اشاره رفته است :
 
 كتاب و جمله تواريخ خوانده‏ام بسيار
ززيركان و بزرگان نيك ِنيك نهاد؛
 نه خواندم و نه شنيدم نه ديده‏ام هرگز
كسى كه چشم پدر كور كرد و مادر گاد!
 
 ولى از اين جالب‏تر قطعه مجدد ِشاه شجاع است كه گذشته از تاييد قضيه، نشانه صريحى از خلقيات قاطرچيانه آن بزرگوار را نيز به دست مى‏دهد. شاه شجاع در قطعه جوابيه خود خطاب به اخوى - شاه محمود مى‏فرمايد:
 
 مرا چه طعنه‏زنى گر كه در زمان شباب
جريمه‏ئى به خطا - نى به اختيار - افتاد؟
 كه گر تو طعنه‏زنى بعد از اين و بدگوئى،
به قادرى كه مرا تخت و تاج شاهى داد
 كه همچنان كه بگادم زن پدر را، نيز
اگر به دست من افتى تو را بخواهم گاد!
 
    اين قادران مطلق كه زيردارى ِمذهب و شيخ و آخوند مى‏كرده مسجد و خانقاه‏ها برپا مى‏داشته‏اند و در عزاى امامان و شهيدان گِل به پيشانى ماليده ثواب اخروى را پا برهنه و چكمه به گردن پيشاپيش گروه عزاداران خاك بر سر مى‏ريخته‏اند مردمى چنين وقيح و بى‏آزرم بوده‏اند.
    قطعه ديگرى نيز از آن روزگار در دست است كه به همين وقايع اشاره مى‏كند:
 
 آنچه آن ظالم ستمگر كرد
باللَّه ار هيچ‏گبر و كافر كرد:
 سيخ در چشم‏هاى بابا كوفت
ميل در سرمه‏دان مارد كرد!
 
    خب، چه‏گونه است كه مردمى مالپرست و قدرت دوست و شهوتران و بيدادگر و آدميخوار - قدر قدرتانى چون شاه شجاع كه براى وصول به خودكامگى، پدر خود را با كشيدن ميله تفته در چشم كور كرده به زندان مى‏فرستد تا بميرد و براى ارضاى شهوت افسار گسيخته خود نامادريش را به عنف به بستر مى‏كشد - در برابر صوفيان و زاهدان و رهبران مذهبى ِجامعه تا بدان حد خاشع و آستانبوس مى‏شده‏اند؛ و در همان حال كه اعمال و افعال‏شان يكسره نشانه بى‏ايمانى و بى‏اعتقادى ايشان نسبت به تعاليم مذهبى و اخلاقى و الهى ِمورد ادعاى خود آنان بوده است چه‏گونه در راه ترويج دين و تعميم نفوذ روحانيان سنگ تمام مى‏گذاشته‏اند و سيم و زرى را كه دينار به دينار از عَصّارى ِروح و جسم مظلوم‏ترين خلايق به چنگ مى‏آورده‏اند به خروار در اين راه اتفاق مى‏كرده‏اند؟
    اين معما چندان پيچيده نيست و در هر حال پاسخ آن روشن است: هنگامى كه نوع حكومت به هيچ روى قابل توجيه نباشد ناگزير تنها شگردى كه براى ادامه آن اتخاذ مى‏توان كرد تكيه هر چه بيشتر برافكار و عقايدى است كه حكومت زمينى ِ جباران را جنبه تقديرى و آسمانى بدهد؛ و اين دقيقاً سياستى است كه از طريق خانقاه‏ها و روحانيان ِشريك قدرت يا ريزه‏خوار سفره جباران اعمال مى‏تواند شد. - در دوره ساسانيان نيز مى‏بينيم كه طبقه روحانيت (موبدان) درست يكى از سه حصار ِزندان مثلثى است كه توده مردم را در خود مى‏فشارد و دو حصار ِديگر آن فئوداليسم شرقى (دَهگان) و قدرت اجرائى (سپاهى) است؛ و به عبارت ديگر: روحانيت نيز شريك بى‏واسطه چپاول ملت و همكار و همدست ِقدرت و اشرافيت است.
    در عصر حافظ نيز طبقه روحانى جز اين نمى‏كند كه موريانه‏وار قدرت مقاومت ملى را از درون بجود و مانع باليدن آن شود، و براى آن كه ملت در برابر اجحاف و چپاول از خود عكس‏العملى نشان ندهد فضاى ذهنى او را به عقايد تخدير كننده و به اطاعت و صبر و توكل وادارنده بيالايد.
    ازاين رهگذر است كه قدرت، روحانيت را شريك منافع خود مى‏كند و فى‏المثل شيخ صفى‏الدين اردبيلى كه در آغاز كار يك جفت زراعت (مساوى 5 هكتار زمين زراعتى) بيش ندارد هنگامى كه از دنيا مى‏رود در چند ايالت صاحب املاك بسيار است و كسانى چون رشيدالدين فضل‏اللَّه براى او پيشكش‏هاى پربها و كرامند مى‏فرستند كه تصادفاً سياهه نمونه‏ئى از آن در «مكاتبات رشيدى» ثبت شده است.
 
 گندم    يكصد و پنجاه جريب (يعنى 16 تن و 652 كيلوگرم)
 برنج    سيصد جريب (يعنى 33 تن و 300 كيلوگرم)
 روغن گاو   چهارصد من (يعنى يك تن و 180 كيلوگرم)
 عسل    هشتصد من (يعنى دو تن و 360 كيلو)
 شيره انگور    يكصد من (يعنى 295 كيلو)
 گلاب    سى‏شيشه
 گاو نر    سى‏راس
 گوسفند    يكصد و سى راس
 غاز    يكصد و نود عدد
 ماكيان    ششصد عدد
 عنبر و مشك و عود
 وجه نقد    ده هزار دينار (و به عرض‏تان رسانده باشم كه هر دينار يك مثقال طلا بوده است كه هر مثقال معادل پنج گرم است و پنجاه هزار گرم يعنى پنجاه كيلو طلا!)
 
    مفهوم چنين بذل و بخشش‏هائى تنها هنگامى روشن‏تر مى‏شود كه بدانيم توليدكنندگان اين فرآورده‏ها خود در چه‏گونه شرايطى كار و زندگى مى‏كرده‏اند، و براى اين آگاهى چه بهتر كه شرايط زندگى روستائيان آن روزگار را نيز از زبان خود اين مرد، از زبان همين خواجه رشيدالدين فضل‏اللَّه گشاده دست بشنويم. مى‏نويسد:
    ... در ولايت يزد يكى از ملاك به ديهى رفت كه آن را فيروزآباد گويند - از معظمات ديه‏هاى آن‏جا - تا باشد كه از ارتفاع ملكى كه داشت چيزى تواند ستد، و هر چند سعى نمود در سه شبانه‏روز هيچ آفريده از كدخدايان را به دست نتوانست آورد. و هفده محصل ِصاحب ِبرات و حوالت در ميان ديه نشسته بودند، و دشتبانى و دو رعيت را از صحرا گرفته بودند و به ديه آورده به ريسمان ِدر آويخته مى‏زدند تا ديگران را به دست آرند، و قطعاً ميسر نشد!»    (جامع التواريخ رشيدى)
    البته اين حادثه مربوط است به سال 681 ق كه، باز به قول رشيدالدين فضل‏اللَّه: «براثر غلبه مغولان و تقليل شديد نفوس زحمتكش يا ماليات دهندگان، مساحت اراضى مزروعى در بعض نقاط به نه دهم بالغ گشته بود!»، كه جمله مغشوشى است به نقل از ترجمه پتروشفسكى، و فصيح عبارت اين است كه فقط يك دهم كل زمين‏هاى كشاورزى زير كشت بود. با اين همه ببينيد در سال‏هاى بعد عمال حكومت با همين ماليات دهندگان بينواى باقى مانده چه كرده بودند كه گندش عطسه‏به دماغ بى‏احساس خان مغول (سلطان غازان خان، مخدوم خواجه رشيد، كه از 694 تا 703 ق سلطنت كرد) مى‏اندازد و او را از خواب بيخبرى بيدار مى‏كند و چنان به وحشتش مى‏افكند كه بناچار روزى سران لشكر را گرد آورده طى سخنرانى شگفت‏انگيزى خطاب بديشان مى‏گويد:
    «... من جانب رعيت تازيك (تركان به طور كلى ايرانيان را تازيك مى‏ناميدند.) نمى‏دارم؛ اگر مصلحت است تا همه را غارت كنم براين كار از من قادرتر كسى نيست. به اتفاق بغارتيم، ليكن اگر منبعد تغار و آش توقع داريد و التماس نمائيد با شما خطاب ِعنيف كنم! بايد كه شما انديشه كنيد كه چون بر رعايا زيادتى كنيد و گاو و تخم‏ايشان و غله‏ها بخورانيد منبعد چه خواهيد كرد. و آنچه شما ايشان را زن و بچه مى‏زنيد و مى‏رنجانيد انديشه بايد كرد كه زنان و فرزندان ما نزد ما چه‏گونه عزيزند و جگرگوشه، از آن ايشان هم چنين باشند. و ايشان نيز آدميانند چون ما! و حق‏تعالى ايشان را به ما سپرده و نيك و بد ايشان از ما خواهد پرسيد. جواب چه‏گونه گوئيم به وقتى كه ايشان را مى‏رنجانيم؟ - جمله سيريم و هيچ خلل عياد نه؛ چه واجب آيد و چه بزرگى و مردانگى حاصل آيد از رعيت خود رنجانيدن الا آنكه شومى ِبزه ِآن برسد و به هر كارى كه روى آرند مُنجِح نيايد؟ - بايد كه رعيت ِايل از ياغى پيدا باشد، و فرق آن است كه رعاياى ايل از ما ايمن باشند و از ياغى ناايمن. چه‏گونه شايد كه ايل را ايمن نداريم و از ما در عذاب و زحمت باشند؟ و هر آينه نفرين و دعاى ايشان مستجاب بُوَد و از آن انديشه بايد كرد. - من همواره شما را نصيحت مى‏كنم و شما متنبه نمى‏شويد!
    سلطان غازان را فشار جناح چپ درباريان به رهبرى وزير معروفش رشيدالدين فضل‏اللَّه - واداشت كه عدالت ناگزيرش را نه به عنوان حقوق انسانى حكومت شوندگان بلكه تنها به مثابه نوعى دستمايه براى تحصيل عوايد بيشتر «سرمايه‏گذارى» كند. - اينچنين برداشتى از عدالت و انصاف، كاملاً از فحواى كلام او آشكار است . - اين نطق را منابع متعددى ضبط كرده‏اند و طبعاً با كلمات و عبارات مختلف، اما لحن و مفهوم در تمامى منابع يكى است. از جمله اين منابع يكى دستورالكاتب است كه پتروشفسكى آن را «مجموعه اسناد رسمى جلايريان» خوانده، و ديگرى ارشاد الرازعه است كه به سلطان الجايتو (ملقب به خدابنده يا خربنده) برادر و جانشين غازان‏خان منسوبش كرده‏اند. متنى كه آوردم منقول از جامع‏التواريخ رشيدى است ليكن براى آن كه تا حدودى از چند و چون اختلاف روايت‏ها آگاه شويد قسمت‏هائى از دو روايت ديگر را هم كه پتروشفسكى در كتابش آورده نقل مى‏كنم. آقاى كشاورز - مترجم كتاب - اين متون را از منابع اصلى خود نقل كرده است:
    « ... تاامروز جانب رعيت مرعى مى‏داشتيم. بعداليوم اين رعايت را برطرف مى‏كنيم. اگر مصلحت باشد بيائيد تا همه را غارت كنيم و هيچ چيز را از امتعه و غيره بديشان نگذاريم اما به شرط آن كه ديگر علوفه و مرسوم نطلبيد، و اگر بعد از اين يكى از اين نوع التماس را از من كند او را در حال به سياست رسانم ... ترتيب و جمعيت و جميع مصالح ما و شما و آبادانى از سعى و كار رعايا باشد و از زراعت و كار تجارت. و چون ايشان را غارت كنيم آن زمان اينچنين توقعات از كه توان كرد؟ و شما انديشه كنيد كه اگر گاو و تخم از رعايا بستانيم و غلات ايشان را بخورانيم ايشان را به ضرورت ترك زراعت بايد كرد. بعد از آن كه ترك زراعت كنند و محصول نباشد شما چه خواهيد كرد؟»
 (ارشاد الزراعه، نسخه خطى بانو ا.م. پشچروا)
    و سرانجام بد نيست اين را هم بدانيم كه على‏رغم همه اصلاحات غازان خانى، تنها نوزده سال پس از مرگ او يعنى به سال 758 ق - هنگامى كه ملك اشرف ناگزير شد با دستپاچگى تمام از برابر حيتى‏بك‏خان بگريزد و از هفده خزانه‏ئى كه فقط طى چهارده سال سلطنت خود به ظلم و ستم انباشته بود تنها به آنچه دم دست داشت «قناعت» كند، نقود طلا و نقره و نفايس و جواهراتش را چهارصد قاطر و هزار شتر زيربار بود، كه هر قطار را فرهنگ آنندراج ده راس نوشته است! - و البته ترديد نبايد داشت كه «اين مختصر» فقط حصه‏خان اعظم بوده است از «مجموع» چپاول رعيت؛ و از اندوخته‏هاى اميران و سران و حاكمان و واليان و قاضيان تا كمرتبه‏ترين عوامل اين ايلغارها هرگز هيچ مورخى رقمى به دست نداده است!
    توجه رياكارانه به ظواهر نمايشى مذهب، بى‏آن كه در پس اين ظواهر كم‏ترين ايمان و اعتقادى در ذات متوليان وجود داشته باشد، اندك مجالى براى بهره‏بردن زندگان از عمر فرّار و گريزپائى كه ضمناً  «موهبت الهى» نيز توصيف مى‏كنند باقى نمى‏گذارد. حافظ به درستى آگاه است كه خانقاهيان از اين طريق ذهن خلق فريب خورده گريان و ترسان را منحرف كرده‏اند تا به سوى آنچه «نعمت و بركت» است و خوب و نيكوست دست فراز نكنند و احتمالاً زير فشار نياز و بى‏نصيبى، انديشه عصيان و طغيان به دل راه ندهند و بپذيرند كه فقر و ثروت نصيبه يزدانى است ؛ اما خود در نهان از منافع قدرت‏هاى حاكمه نصيب كافى مى‏برند.
    بدين جهت است كه «ديوان موقوفات به يك شيخ خانقاه سالانه ده هزار و ششصد و بيست دينار نقد و دو هزار و هشتصد و سى و دو نان و همين مقدار گوشت و صابون» باج مى‏دهد (به نقل از مكاتبات رشيدى) ؛ «هر خانقاه از بابت اخراجات ِليالى ِ متبركه سهمى جداگانه دريافت مى‏دارد و علاوه بر همه اينها موقوفات خانقاه از پرداخت هر گونه مالياتى نيز معاف است». - با اين وصف آيا باز هم ابياتى نظير اين - كه در ديوان حافظ فراوان است - نيازى به تفسير يا تعبير دارد؟ - :
 
 زاهد شهر چو مهر مَلِك و شحنه گزيد
من اگر مهرنگارى بگزينم چه شود؟
    (236)

 
    اما آيا از هوشمندى به دور نخواهد بود كه كسى به ذات ِدغل و نادرست ِبقال محله پى‏برد اما به قلب بودن كالائى كه آن نابكار مى‏فروشد شك نكند؟ - چنين است كه، حتى اگر هيچ‏انگيزه منطقى هم‏پا به ميدان نگذارد، تنها همين راه بردن به حقيقت اعمال و افعال رياكارانه زاهدان و خانقاه‏داران كافى است كه راه شك را هموار كند و به غور و بررسى ِترديد آميز افكار و عقايدى كه تبليغ مى‏كنند منجر شود و رند هوشمند را به بى‏پايگى افكار خرافى و عوامفريبانه‏ئى كه در تحميق و تحمير خلق دستمايه آن دلالان جهل است راه بنمايد. و اين جا ديگر از شك تا انكار مطلق يك قدم فاصله بيش نيست :
 
 من ترك عشق شاهد و ساغر نمى‏كنم!
صد بار توبه كردم و ديگر نمى‏كنم!
 باغ بهشت و سايه طوبى و قصر حور
با خاك كوى دوست برابر نمى‏كنم!
 شيخم به طعنه گفت كه:«رو ترك عشق كن!»-
محتاج جنگ نيست برادر، نمى‏كنم!
 پير مغان حكايت معقول مى‏كند،
معذورم ار محال ِتو باور نمى‏كنم!
 ..................................
(368)
    در ديوان حافظ، به جز ابياتى كه در آن منطق زاهدان ريائى به مدد اصول مورد تبليغ خود آنان كوبيده شده است، جابه‏جا ابياتى هست كه نفرت و خستگى او را از اين «مذهب بازى» باز مى‏نمايد. در آخرين بيت اين غزل و در بسيارى ابيات ديگر، حافظ آشكارا به حسرت ياد از آن آئين مغانه مى‏كند كه فلسفه وجوديش برخوردارى انسان از فرصت گرانبهاى حيات و بهره‏ورى از نقد عمر است.
    ***
    پرتو علوى نيز رند را «منكرى كه انكار او از امور شرعيه از زيركى باشد نه از جهل» معنى‏كرده به نقل از برهان قاطع مى‏نويسد: «خواجه شيراز همچنين رند را به معنى كسى به كار مى‏برد كه ظاهر خود را در ملامت دارد (ملامتيه فرقه‏ئى از درويشان بودند) و باطنش سلامت باشد.» اينها توجيهات صد تا يك قازى است كه بعدها كرده‏اند تا شكى در مسلمانن به كاربرده، يعنى كسى كه جميع كثرات و تعيّنات ظاهرى و امكانى و صفات و اعيان را از خود دور ساخته، سربخش فصل آدميت و انسانيت است كه مرتبت وى تنها در دسترس خاصان حق مى‏باشد» . - كه همچنان مطلبى است در مقوله گل‏آلودكردن آب!