سال 1387 با خود يكصدمين سال تولد نفت يا صنعت نفت در ايران را به همراه مي‌آورد. پنجم خرداد سال 1287، يكي از چاه‌هايي كه توسط انگليسي‌ها در بيابان‌هاي اطراف مسجدسليمان حفر شده بود در عمق 360 متري به نفت رسيد. ظرف اين يكصد سال مطالب فراواني پيرامون نفت و نقش آن در تحولا‌ت سياسي، اجتماعي و اقتصادي ايران گفته شده و يا به رشته تحرير درآمده است.
 

ازجمله اينكه كشف نفت در ايران را بسياري يكي از برنامه‌هاي حساب‌شده استعمار انگلستان براي غارت منابع زيرزميني ايران توصيف كرده‌اند؛ اما واقعيت آن است زماني كه در سال 1280 (هـ .ش) نمايندگان ويليام دارسي انگليسي در ايران با امضاي دولت قاجار سرگرم مذاكره بر سر كسب امتياز نفت بودند، هيچكس مطمئن نبود كه عاقبت كار چه مي‌شود. دارسي يك <انتروپرونر> بود؛ انسان‌هاي بااستعداد، متهور، خوش‌فكر، اهل ريسك، پرتلا‌ش و قوي و موفق. برخلا‌ف روايت تاريخي مغرضانه و ماركسيست‌زده‌اي كه از دارسي در ايران وجود دارد؛ اينكه او از عوامل استعمار، استكبار و صهيونيسم بود و نقش كارگزار استعمار و صهيونيسم را در اخذ امتياز نفت ايران بر عهده داشت. دارسي همانند ساير انتروپرونرها بود و اگر به جايي رسيده بود بيش از آنكه موفقيتش مديون وابستگي‌هايش به تشكيلا‌ت فراماسون و استعمار باشد، مديون تلا‌ش‌هاي فردي‌اش بود. او در اواسط قرن نوزدهم در يك خانواده طبقه متوسط در انگلستان تولد يافته و در سن هفده‌سالگي به همراه خانواده‌اش به استراليا مهاجرت كرده بود. دارسي جوان در دارالوكاله پدر مشغول به كار بود كه به تدريج استعداد و نبوغ ذاتي‌اش تجلي يافت. ضمن كارهاي حقوقي پدر، او با معدنچيان آشنا و به تدريج وارد كار معدن طلا‌ شد. آنقدرها طول نكشيد كه او استعدادش در كسب مال را در كار معدن‌داري نشان داد. هنوز چهل‌ساله نشده بود كه يكي از ثروتمندترين مهاجران انگليسي در استراليا شده بود. جداي از معدن طلا‌ و ذغال سنگ، دارسي يك شركت موفق كشتيراني نيز به راه انداخته بود. شم قوي او براي كسب مال، به تدريج دارسي را به سمت سرمايه‌گذاري در معادن نفتي كشاند. در اينجا بود كه او با كتابچي‌خان كه چند سالي مسووليت گمرك ايران را داشت آشنا شد. كتابچي‌خان كه همچون دارسي انسان جست‌وجوگري بود، دريافته بود كه در ايران منابع نفتي وجود دارد. تلا‌ش‌هاي كتابچي‌خان كه از اقليت ارامنه بود براي جلب سرمايه‌گذاران ايراني‌اي از جمله حاج امين الضرب به جايي نرسيده بود. هيچ ايراني‌اي حاضر نبود در بيابان‌ها و تپه ماهورهاي غرب يا جنوب كشور چاه عميق ايجاد كند كه شايد به نفت برسد. بسياري از خارجي‌ها هم حاضر نبودند چنين ريسكي نمايند. اما دارسي كه از جانب مقامات وزارت خارجه انگلستان به كتابچي‌خان معرفي شده بود حاضر به چنين ريسكي بود. حسب گزارش‌هاي علمي يك گروه از زمين‌شناسان فرانسوي كه روي مورفولوژي زمين در ايران تحقيق مي‌كردند، در برخي مناطق ايران احتمال وجود نفت مي‌رفت. آنان يافته‌هاي خود را در ژورنال زمين‌شناسي فرانسه چاپ كرده بودند و از آنجا بود كه كتابچي‌خان متوجه شده بود كه در ايران ممكن است نفت باشد. كتابچي‌خان مدت‌ها بود به استناد آن گزارش‌ها به دنبال آن بود كه سرمايه‌گذاراني را براي سرمايه‌گذاري روي كشف نفت در ايران پيدا كند. دارسي پس از آشنايي با كتابچي‌خان و اطلا‌ع از آن گزارش‌ها هياتي از مهندسان زمين‌شناس و معدن را كه در شركتش در استراليا كار مي‌كردند به ايران فرستاد. مطالعات مهندسان دارسي مويد گزارش‌هاي فرانسوي‌ها بود. چنين شد كه سرانجام فرستادگان دارسي در سال 1280 يعني 5 سال قبل از انقلا‌ب مشروطه موفق شدند از دولت ايران امتياز كشف و استخراج نفت را بگيرند؛ امتيازي كه در تاريخچه نفت در ايران به نام امتياز دارسي مشهور است. به جهت آنكه به دليل مخالفت روس‌ها كه با انگليسي‌ها در ايران رقابت ديرينه‌اي داشتند، امتياز نفت نيز به سرنوشت امتياز رويتر دچار نشود، (يعني به دليل مخالفت روس‌ها دولت ايران مجبور نشود امتياز دارسي را نيز مانند امتياز رويتر كنسل كند)، وزارت‌خارجه انگلستان به دارسي توصيه كرد مناطق شمالي ايران را كه همجوار با روسيه است، وارد قرارداد نكند. دارسي نيز چنين كرد و مناطق شمالي ايران از خراسان تا آذربايجان‌غربي را وارد مناطق تحت‌پوشش قرارداد ننمود. پس از انعقاد قرارداد يا واگذاري امتياز دارسي، مهندسان و كاركنان دارسي از اواسط سال 1380 كار خود را در نواحي آغاجاري و مسجدسليمان آغاز كردند. شرايط كاري آنان بسيار دشوار بود، نه تنها كاركنان صدها كيلومتر از مناطق شهري به‌دور بودند و بايد تجهيزات و امكانات را با قاطر و شتر به ميان تپه‌ماهورها و بيابان‌هاي خوزستان ببرند بلكه علي‌الدوام نيز قبايل و دسته‌هاي مسلح از آنان باج‌خواهي مي‌كردند. برخلا‌ف فعاليت‌هاي اقتصادي ديگر دارسي كه بسيار سودآور و نتيجه‌بخش از آب درآمده بودند، اين بار تير دارسي چندان به هدف نخورده بود. يكي پس از ديگري چاه‌هايي كه در ايران حفر مي‌شد يا به نمك مي‌رسيد، يا به صخره‌هاي بزرگ و رسوبات آهكي و غيرقابل نفوذ. يكي، دو چاه به نفت رسيده بود اما مقدار نفت موجود آن چاه‌ها به هيچ ‌روي اقتصادي نبود. سه سال نخست فعاليت دارسي در ايران به‌جز ضرر و هزينه هيچ دستاورد ديگري براي وي به همراه نداشت. در سال سوم او تصميم گرفت بساطش را در ايران جمع كند و بيش از اين داروندارش را هزاران كيلومتر دورتر از محل زندگي‌اش و در ميان مناطق خشك، سوزان و ناامن خوزستان به هدر ندهد. اما بخت با دارسي يار بود و در سال 1283 درياسالا‌ر لرد فيشر به فرماندهي نيروي دريايي انگلستان منصوب شد. فيشر اعتقاد جدي داشت كه عصر استفاده از ذغال سنگ به‌عنوان سوخت براي كشتي‌ها به سرآمده و نيروي دريايي انگلستان بايد نفت را جايگزين ذغال سنگ نمايد. البته اين نظر مخالفان بسياري هم داشت. موتورهايي كه به جاي سوخت ذغال‌سنگ از نفت استفاده مي‌كردند هنوز معلوم نبود چقدر بتوانند موفق باشند. به علا‌وه بسياري از نظاميان مخالف استفاده از نفت به جاي ذغال‌سنگ بودند. آنان استدلا‌ل مي‌كردند كه ذغال‌سنگ انرژي‌اي است كه در داخل خود انگلستان وجود دارد در حالي كه نفت را بايد از خارج وارد نمود. بروز يك درگيري نظامي جدي و به محاصره افتادن بريتانيا كه به هر حال يك جزيره است، مي‌توانست به قطع ارسال سوخت به نيروي دريايي انگلستان منجر شود. در حالي كه درخصوص ذغال‌سنگ چنين تهديدي وجود نداشت زيرا ذغال‌سنگ در داخل خود انگلستان وجود داشت. اما فيشر متوجه شده بود كه ديگران از جمله آلمان به سرعت دارند نيروي دريايي خودشان را مجهز به كشتي‌هايي مي‌نمايند كه سوخت آنها با نفت است. نفت در مقايسه با ذغال سنگ از محاسن زيادي برخوردار بود. حمل آن توسط لوله و پمپ صورت مي‌گرفت و به‌مراتب از ذغال‌سنگ سبك‌تر بود؛ فضاي به‌مراتب كمتري را اشغال مي‌كرد، موتورهايي كه با نفت كار مي‌كردند از سرعت و قدرت مانور بيشتري برخوردار بودند و قس عليهذا. اما اشكال اساسي آن بود كه علي‌رغم تمام مزاياي نفت چه براي نيروي دريايي، چه براي صنعت حمل و نقل و راه‌آهن و چه براي سوخت صنايع، در خود انگلستان يك بشكه نفت هم وجود نداشت. اما فيشر همچنان معتقد بود كه آينده از آن نفت است و نه ذغال‌سنگ. انتصاب او به فرماندهي نيروي دريايي توجه به نفت را به شدت افزايش داد. دولت انگلستان بر آن شد كه به گونه‌اي جدي به‌دنبال نفت باشد و از شركت‌ها و اشخاصي كه در كار نفت هستند حمايت مالي نمايد. چنين شد كه سياست جديد دولت بريتانيا به كمك دارسي آمد. او توانست وام بزرگي با بهره كم از دولت دريافت نمايد. آن حمايت دو سال ديگر دارسي را سر پا نگه داشت.

اما طي آن دو سال نيز دارسي به نفت نرسيد و فقط بدهي‌هايش افزايش يافت. در سال 1286 دارسي خيلي جدي به فكر تعطيل كردن فعاليت‌هايش در ايران افتاد. اما دولت بريتانيا يك بار ديگر به كمك وي آمد. دولت از مجلس اين اجازه را گرفت تا به منظور حمايت از اشخاص حقيقي و حقوقي كه به‌دنبال نفت بودند، بتواند درصدي از سهام شركت‌هايشان را خريداري نمايد.

دارسي بخشي از سهام شركت را به دولت بريتانيا واگذار نمود و در مقابل توانست يك سال ديگر سرپا بماند اما باز هم به نتيجه نرسيده بود. سرانجام در سال 1287 شركت رسما تصميم به تعطيل كردن فعاليت‌هايش در ايران گرفت. به مهندسان و مسوولا‌ن حفاري‌ها اعلا‌م شد كه ديگر جاي جديدي در ايران احداث ننموده و در يك برنامه زمان‌بندي شده تجهيزات و تاسيسات خود را از ايران خارج نمايند. از اوايل سال 1287 به تدريج برنامه شركت در ايران به سمت كاهش فعاليت‌ها و جمع كردن بساطشان به حركت درآمد.

در اين ميان يكي از مهندسان شركت كه به كارش فوق‌العاده علا‌قه‌مند و مهم‌تر از آن به نتيجه اميدوار بود، علي‌رغم دستورالعمل هيات‌مديره شركت در لندن مبني بر توقف عمليات همچنان بي‌وقفه و مصرانه به‌دنبال كار بود؛ در حالي كه حسب دستورالعمل رياست شركت، او نيز بايد به تدريج كار را متوقف و جمع و جور مي‌كرد و هم او بود كه شايد در آخرين روزهاي حفاري توانست يك صخره عظيم 300 متري را كه ماه‌ها مي‌شد جلوي پيشرفت مته حفاري را گرفته بود درهم شكسته و به سفره زير آن صخره عظيم برسد. سفره‌اي كه آنچنان از نظر حجم نفت و گاز عظيم بود كه با رسيدن مته حفاري به آن، نفت و گاز را به ارتفاع 300 متري در هوا به فوران درآورد. كشفي كه يكي از مهم‌ترين نقاط عطف تاريخ تحولا‌ت ايران معاصر را با خود به همراه آورد.

از اينجا به بعد را كم و بيش مي‌دانيم. حضور و فعاليت انگليسي‌ها هر روز در خوزستان بيشتر شد. بعد پالا‌يشگاه آبادان تاسيس شد، از آن به بعد انگليسي‌ها نفوذشان به‌طور منظم در ايران بيشتر شد؛ در سال 1312 و در زمان رضاشاه امتياز دارسي متوسل به قرارداد 1933 شد؛ در 29 اسفند سال 1330 نفت ملي شد؛ در 28 مرداد سال 1332 كودتاي لندن - واشنگتن باعث سرنگوني دولت دكتر مصدق و لغو قانون ملي شدن نفت گرديد و... تا برسيم به امروز. پرسش اساسي آن است كه مسائل سياسي به كنار، ظرف اين قريب به يكصد سال، از منظر اقتصادي يا توسعه اقتصادي، نفت چه تاثيري بر كشور داشته است؟ آيا نفت توانسته كمكي در جهت رشد و توسعه اقتصادي كشور در اين يكصد سال داشته باشد؟ يا بالعكس سبب ترمز و دست‌كم كندي توسعه اقتصادي‌مان شده؟ آيا نفت <فرشته> نجات يا دست‌كم يار و ياور توسعه اقتصادي بوده يا برعكس عامل و مانع توسعه اقتصادي بوده؟ برخلا‌ف تصور اوليه‌اي كه ممكن است داشته باشيم، پاسخ به اين سوال ساده خيلي هم روشن و مورد اجماع نيست. بسياري معتقدند نفت نه‌تنها قاتق نان‌مان نبوده بلكه قاتل جانمان بوده. نفت نه‌تنها يار شاطر نبوده بلكه بار خاطر بوده. از ديد آنان، اگر ايران نفت نمي‌داشت همچون تركيه، مالزي يا كره‌جنوبي (مانند ژاپن و آلمان) مجبور مي‌شد كه به هر حال فكري نمايد و به شكلي شكم 70 ميليون جمعيتش را سير نمايد. اما درآمدهاي نفتي باعث شد همچون فرزندي پشتش به ميراث پدر گرم باشد ولا‌جرم به‌دنبال درس و تحصيل يا حرفه و فني و كاري براي ايجاد درآمد نرود، ما نيز هرگز مجبور نشديم به‌دنبال يك توسعه اقتصادي جدي و زيربنايي برويم. درآمدهاي نفتي باعث شدند دولت‌هاي مختلف در طول اين يكصد سال هر برنامه توسعه اقتصادي‌اي را كه خواستند به اجرا درآورند، بدون آنكه هرگز معلوم شود اين برنامه‌ها چقدر درست، بهينه، علمي و به نفع منافع ملي كشور بوده‌اند. طرفه آنكه درآمدهاي نفتي همچون ماله به دنبال آنان به حركت درمي‌آمدند و همه ندانم‌كاري‌ها و خرابي‌هاي آنان را رفع و رجوع مي‌كردند.

به‌علا‌وه درآمدهاي نفتي باعث شدند تا دولت‌ها خيلي احساس و نياز به وابستگي به مردم را پيدا نكنند، چرا كه درآمدهاي نفتي بودند و صرف‌نظر از آنكه مردم چه احساس و نظري نسبت به حكومت‌ها داشتند، حكومت‌ها قادر بودند به حيات خود ادامه دهند. اگر مردم به دولت ماليات ندهند يا اساسا درآمدي نداشته باشند كه به دولت ماليات بدهند، هيچ خطري حكومت را تهديد نمي‌كند، چرا كه متكي به درآمدهاي نفتي‌اش است و چندان نيازي به حمايت مردم ندارد و بالا‌خره نفت باعث توجه قدرت‌هاي خارجي به ايران گرديد كه در بدترين حالت آن‌كه به شكل دخالت علني بود، در جريان كودتاي 28 مرداد سال 1332، باعث سركوب آزادي‌هاي مدني و جلوگيري از رشد و توسعه سياسي در كشور گرديد. به سخن ديگر از ديد اين گروه از صاحبنظران، نفت نه‌تنها نقش مثبتي در جهت رشد و توسعه اقتصادي كشور در اين يكصد سال نداشته، بلكه جلوي توسعه سياسي را نيز گرفته است.

در مقابل ديدگاهي كه نفت را بلا‌ مي‌پندارد، ديدگاه ديگري وجود دارد كه معتقد است مشكلا‌ت و مصائب ما، از اقتصادي گرفته تا سياسي، خيلي به نفت ارتباطي پيدا نمي‌كند. ما قبل از آن هم كه نفت نقش موثري در درآمدهاي ملي كشور پيدا كند، كم و بيش كشوري عقب‌مانده بوديم؛ چه به لحاظ اقتصادي و چه سياسي. آنان استدلا‌ل مي‌كنند كه نفت از اواخر دهه 1340 و اوايل دهه 1350 نقش موثري را كه امروز در توسعه اقتصاد كشور دارد پيدا كرد و تا قبل از آن، حتي در دهه‌هاي 40، 30، 20 و در دوران محمدرضا شاه كه درآمدهاي نفتي نقش مهمي در اقتصاد كشور و درآمدهاي حكومت نداشت، ما همچنان كشوري عقب‌مانده و توسعه‌نيافته بوديم. در دهه‌هاي بعدي حتي 50، 60 و 70 تا به امروز كه نفت نقش بسيار مهمي در اقتصاد كشور پيدا كرده، ما همچنان كشوري توسعه‌نيافته هستيم؛ دست‌كم در مقايسه با كشورهايي همچون مالزي، تركيه يا كره جنوبي؛ به سخن ديگر ما بدون نفت و با نفت، عقب‌مانده بوده‌ايم. بنابراين عقب‌ماندگي‌مان خيلي نمي‌تواند ارتباطي با نفت داشته باشد. بالا‌خره اين دنيا پر از كشورهايي است كه نفت ندارند و پيشرفته هستند. همچون تركيه، مالزي و تمامي كشورهاي اروپايي، ژاپن، هند و... كشورهايي نيز هستند كه نفت ندارند و عقب‌مانده هستند، مثل افغانستان، كشورهاي آفريقايي و آمريكاي‌جنوبي؛ كشورهايي نيز وجود دارند كه نفت دارند و پيشرفته هستند مثل آمريكا، نروژ، انگلستان يا روسيه؛ كشورهايي هستند كه نفت دارند و عقب‌مانده هستند مثل ايران، عربستان، ونزوئلا‌، ليبي، عراق، آذربايجان و... به سخن ديگر، مي‌توان نفت داشت و عقب‌مانده بود، نفت داشت و پيشرفته بود. نفت نداشت و عقب‌مانده بود و بالا‌خره نفت نداشت و پيشرفته بود.

حاصل آنكه داشتن و نداشتن نفت‌ خيلي به پيشرفت و توسعه اقتصادي يا سياسي ارتباطي پيدا نمي‌كند.

استدلا‌ل ديگر آنان كه نفت را عامل عقب‌ماندگي نمي‌دانند آن است كه در حقيقت مختصر توسعه اقتصادي و ايجاد بسياري از پروژه‌هاي زيربنايي در كشور به‌وجودآمده، با اتكا به نفت يا از محل درآمدهاي نفتي بوده است. پروژه‌هايي همچون ذوب‌آهن و فولا‌د، پتروشيمي، مس، صنايع سنگين، اتوبان‌ها، صنايع نظامي، راه‌آهن و غيره عمدتا از محل درآمدهاي نفتي بوده. يعني اگر درآمدهاي نفتي نمي‌بود، ما چيزي در حدود افغانستان يا دوستمان بوركينافاسو بوديم.

نكته جالب است كه ما يكصد سال است كه نفت داشته‌ايم يا از زمان كشف نفت، در ايران يكصد سال مي‌گذرد، اما ما هنوز نتوانسته‌ايم در قبال برخي پرسش‌هاي اوليه اين يكصد سال به يك رشته پاسخ‌هاي ابتدايي برسيم. اگر گناه و مظلمه هر ناكامي‌مان را بر سر استكبار بريزيم، آيا حكايت پرسش‌هاي بي‌پاسخ اين يكصد سال را نيز مي‌خواهيم به دشمن خارجي نسبت دهيم؟

با تشديد اختلا‌فات پس از اعلا‌م استقلا‌ل كوزوو؛
دولت صربستان سقوط كرد ‌- ترجمه: فرزانه سالمي

‌ اختلا‌فات ميان رئيس‌جمهور و نخست‌وزير صربستان كه از زمان اعلا‌م استقلا‌ل كوزوو بالا‌ گرفته بود،‌ سرانجام موجب سقوط دولت شد. در يك سوي اين بحران، وييتسلا‌و كوچتونيتسا ‌نخست‌وزير ناسيوناليست صربستان قرار دارد كه نمي‌خواهد جدا شدن كوزوو از صربستان را در كارنامه كاري خودش ببيند‌و در سوي ديگر بوريس تاديچ رئيس‌جمهور صربستان قرار گرفته كه سياست‌هايش به سمت همكاري با اتحاديه اروپا و كشورهاي غربي متمايل است.
 

به نوشته روزنامه نيويورك تايمز، كوچتونيتسا اعلا‌م كرده كه ائتلا‌ف حاكم بر صربستان را منحل اعلا‌م مي‌كند و همين مساله، تاديچ را بر آن داشته كه احتمال برگزاري انتخابات زودهنگام در اين كشور را مورد توجه قرار دهد. اين انتخابات مشخص خواهد كرد كه صربستان نهايتاً به سمت احساسات ناسيوناليستي ديرينه‌اش بازمي‌گردد؛ ‌يا دست دوستي به سمت غرب دراز مي‌كند.

كوچتونيتسا هرگونه ائتلا‌ف مجدد با تاديچ و حزب دموكراتيك صربستان را رد كرده و اين حزب را به غرب گرايي و چشم‌پوشي از مالكيت پيشين صربستان بر كوزوو متهم كرده است. اين در حالي است كه تاديچ خود نيز اعلا‌م كرده كه با استقلا‌ل كوزوو مخالف است اما در عين حال تحكيم مناسبات با كشورهاي عضو اتحاديه اروپا و آمريكا را مهم تلقي مي‌كند و نمي‌خواهد مناقشه كوزوو را مانعي بر سر اين راه ببيند.بنابر اعلا‌م كوچتونيتسا،‌قرار است روز دوشنبه نشستي با اعضاي هيات دولت برگزار شود و در آن، ‌انحلا‌ل پارلمان و لزوم برگزاري انتخابات زودهنگام در روز 11 ماه مي مورد توجه قرار گيرد. وي گفته است: <دولتي كه سياست‌هاي متحد ندارد، نمي‌تواند درست عمل كند. هيچ صداي واحدي از صربستان بلند نشده بود كه نشان دهد تنها با پذيرش استقلا‌ل كوزوو مي‌توان به سمت همكاري با اتحاديه اروپا حركت كرد. اين پايان كار دولت است.>

تاديچ در همين راستا بيانيه‌اي منتشر كرده و در آن برگزاري انتخابات زودهنگام در صربستان را راهي براي دموكراتيك‌ها جهت مقابله با بحران سياسي موجود خوانده است. تاديچ در عين حال اظهارات كوچتونيتسا را مبني بر اينكه اختلا‌ف رئيس‌جمهور و نخست وزير بر سر كوزوو بوده، رد كرده و گفته است: <‌البته كه كوزوو بخش مهمي از كشور ماست، اما به نظر مي‌رسد كه دولت فعلي موضع واحدي در خصوص آينده صربستان در اروپا و چشم‌انداز اقتصادي آن براي مردم اين كشور ندارد.>

تاديچ در حالي بحث موقعيت صربستان در اروپا را مطرح مي‌كند كه كوچتونيتسا در موضع مقابل او تلا‌ش دارد سران كشورهاي عضو اتحاديه اروپا را به تجديدنظر در مواضعشان نسبت به استقلا‌ل كوزوو فراخواند. كوچتونيتسا معتقد است اين كار بايد قبل از مذاكرات صربستان براي پيوستن به اتحاديه اروپا انجام پذيرد. اين در حالي است كه اكثر كشورهاي اتحاديه اروپا و از جمله انگليس، فرانسه و آلمان استقلا‌ل كوزوو را پذيرفته اند.

برخي از وزراي كابينه صربستان از تصميم كوچتونيتسا دفاع كرده و گفته‌اند برگزاري انتخابات زودهنگام، صادقانه ترين راه براي نظرسنجي از مردم درخصوص وقايع اخير است.

به اعتقاد كارشناسان،‌كوچتونيتسا تلا‌ش خواهد كرد تا همكاري توميسلا‌و نيكوليچ از حزب ناسيوناليست و راست‌گراي افراطي صربستان را نيز جلب كند. او پس از استقلا‌ل كوزوو سعي كرده بود خشم صرب‌ها را برانگيزاند و آنها را ترغيب كند كه به جاي همكاري با غرب، به سمت همكاري با روسيه متمايل شوند. جلب حمايت او اهميتي حياتي دارد، ‌زيرا حزب ناسيوناليست و راست‌گراي افراطي صربستان بيشترين كرسي‌ها را در پارلمان اين كشور در اختيار دارد. با وجود آنكه كوچتونيتسا و نيكوليچ پيش از اين مناسبات خوبي با يكديگر نداشته‌اند، اما اعلا‌م استقلا‌ل كوزوو آنها را در يك جبهه مشترك قرار داده است. هردوي آنها اكنون موضعي كاملا‌ مخالف غرب دارند.كوزوو روز هفدهم ماه فوريه و با حمايت اتحاديه اروپا و آمريكا اعلا‌م استقلا‌ل كرد. اين منطقه از سال 1999 ميلا‌دي تحت نظارت سازمان ملل متحد قرار داشت. پيش از آن هم ناتو براي مقابله با درگيري‌هاي خشونت‌بار صرب‌ها با آلبانيايي‌تبارهاي كوزوو مداخله كرده بود و اين مناقشات در حالي شكل گرفته بود كه صرب‌ها، كوزوو را بخشي از سرزمين مادري ديرينه خود مي‌دانند. صرب‌ها معتقدند سرزمين كوزوو از لحاظ تاريخي و ديني متعلق به آنهاست و به همين جهت، اعلا‌م استقلا‌ل كوزوو از ديدگاه آنها غيرقانوني نيز هست.

ناظران معتقدند تاديچ و حزب دموكراتيك صربستان با چالش بزرگي مواجه شده‌اند زيرا جلب حمايت عمومي از اين حزب غرب‌گراي صربستان در شرايط فعلي و پس از اعلا‌م استقلا‌ل كوزوو كار آساني نيست. زوران دگرامادزيچ كارشناس مسائل صربستان در اين خصوص مي‌گويد: <برگزاري انتخابات در آينده صربستان اهميتي حياتي دارد و تعيين مي‌كند كه صربستان به سال‌هاي انزوايش در دوران اسلوبودان ميلوسوويچ در دهه 1990 ميلا‌دي برگردد يا آينده جديدي در اروپا براي خود تعريف كند.> اما ظاهرا كوچتونيتسا كه در سال 2000 ميلا‌دي نقش مهمي در انقلا‌ب براي سرنگوني ميلوسويچ داشت، نمي‌خواهد نامش در تاريخ به عنوان نخست‌وزيري ثبت شود كه استقلا‌ل كوزوو را پذيرفت.

به نوشته روزنامه گاردين، كابينه فعلي صربستان ملغمه اي از محافظه كاران حامي كوچتونيتسا و دموكرات‌هاي حامي تاديچ بود. اين كابينه در ماه مي و پس از مذاكرات سخت و فشرده اي بر سر كار آمد كه از زمان برگزاري انتخابات پارلماني صربستان در ژانويه سال 2007 ميلا‌دي در جريان بود.

شِروان یا شَروان ،ازنواحی شرقی قفقاز  که در دوره میانه اسلامی و زمانهای اخیر به این نام معروف بوده است.

شروان به طور دقیق ارتفاعات شرقی جبال قفقازواراضی پست دامنه از این کوهها تا کرانۀ رود کر(کورا) را در بر می گرفت. اما حکمرانان آن منطقه همیشه تلاش می کردند تا سواحل غربی دریای مازندران را از قبه ( شهر جدید کُبه) در ناحیه مسقط( مَسقُط، مَشقُط که با اقوام قدیم اوراسیا، ماساگت مربوط هستند)در شمال، تا باکو در جنوب را زیر سلطه بگیرند. در شمال این قلمرو ، باب الابواب یا دربند و در غرب آن ،درماوراء گوک چای جدید، منطقه شکی قرار داشت. در قرون میانۀ اسلامی و از قرار معلوم در عصر ساسانی نیز، شروان، منطقه لیزان، که احتمالاً با لاهیج امروزی منطبق است ( این دو نام از نظر اشتقاق با هم مرتبط هستند)، را نیزدر بر می گرفت که اغلب همچون یک قلمرو مجزّا توسط یک شاخه جنبی( فرعی) شروانشاهان یزیدی اداره می شد. طبق گفته حمدالله مستوفی( نزهة القلوب، ص92-93، ترجمه انگلیسی، ص93-94) حدود شروان در واقع همان حدود دورۀ ایلخانی بود. جلگه ها و اراضی پست شروان در معرض حمله بود و شروانشاهان مجبور بودند تا با پیشروی همسایگان خود مقابله کنند: آلانها و حکمرانان هاشمیِ دربند( باب الابواب) از شمال و روسها از دریای مازندران ورقبای مسلمان همچون مسافریان دیلمی و یا شدّادیان کرد از جنوب . از جمله شهرهای شروان در قرون میانه،نام باکو، شاوران( شابران) ، کرسی قدیمِ نواحی جنوب قبه ،و شماخی ( شماخیه )ذکر شده است. می گویند شماخی به نام الشّماخی بن شجاع ،از حکمرانان شروان، معاصر با سعید بن سلم بن قتیبه( بلاذری، فتوح البلدان، ص210؛ ر.ک: یعقوبی، تاریخ، ج2، ص517؛ طبری، ج3،ص648) حکمران هارون الرشید بر ارّان و ارمنیه و آذربایجان نامیده شده است. احتمالاً شماخی وقتی که پایتخت شاهان یزیدی شد ، موقتاً به نام یزیدیه تغییر نام داد. (306/918) اما با شماخه، یک مرکز نسبتاً مهم اداری و صنعتی ،این  نام کهن  است که تا امروز باقی مانده است.پس از انقراض شروانشاهان بدست شاه تهماسپ اول صفوی، شروان به عنوان یکی از ایالات ایران درآمد که توسط یک خان ، که اغلب بیگلر بیگی یا امیرالامراء خوانده می شد، اداره می شد. سکنۀ آن چندبار علیه سلسلۀ شیعی مذهب صفوی شورش کرده و به عنوان سنی مذهبان، از سلطان عثمانی استمداد کردند. شروان همراه با دیگر ایالات قفقاز در 1578 بدست عثمانی افتاد و سرانجام سلطان عثمانی، پس از یک سلسله نبرد با نتایج متفاوت، در صلح 1590 آن منطقه را به ایران واگذار کرد. زیر حکومت عثمانی ها شروان به چهارده سَنجَق تقسیم شد. که از شمال غربی تا شکّی و از جنوب شرقی تا باکو یعنی عملاً همه شروانِ قرون میانه را در برمی گرفت.در بند که از زمانهای دور از شروان جداشده بود، حکومتی جداگانه برای خود ایجاد کرد. سلطۀ ایران رسماً تا 1607تجدید و تحکیم نشد. در قرن هفدهم قبه و سالیان به عنوان امارت مستقل به قیطاق که از جنوب مهاجرت کرده بود، داده شد. در 1722، حسینعلی خان قبه، به اطاعت پتر کبیر درآمد و خود را تحت الحمایۀ او قرار داد( خواند). با معاهده صلح 1724 میان روسیه و عثمانی، نواحی ساحلی با باکو( که تازه به اشغال روسها درآمده بود) برای اولین بار از نظر سیاسی از شروان ، که با مرکزیت شماخی در دست ترکهای عثمانی مانده بود، جدا شدند. حتی پس از آنکه هر دو قسمت توسط ایران یکی شدند، این تقسیم به لحاظ اداری، ادامه یافت.در معاهده 1732 نواحی ساحلی شمال رود کورا( کر) هنوز ( همچنان) در دست روسها ماند و بخشهای دیگر شروان و داغستان بدست عثمانی افتاد. و فقط بعد از آنکه نادرشاه با نیروی نظامی عثمانی را عقب راند( شماخی را در 22 اکتبر 1734باز پس گرفت)، روسها نیز داوطلبانه نواحی ساحلی را به ایران واگذار کردند( عهدنامه گنجه، 10/21 مارس 1735). با مرگ نادرشاه، سلطۀ ایران بر این مناطق مدت زیادی دوام نیاورد وچند امارت نشین( امیر) مستقل برخاستند.(در این زمان شروان فقط به قلمرو خان شماخی اطلاق می شد) که بعدها با سلطۀ روسیه به سه ناحیه اداری( شماخه، گوک چای، و جواد) تقسیم شد. فتحعلیخان قبه ای، ( 1758-1789) توانست علاوه بر شماخه دربند را نیز زیر سلطه بگیردو چنانکه دورن می گوید: « یک شروانشاه واقعی شد». فتح علی خان در اواخر سلطنتش، به این فکر افتاد که همه ایران را زیر سلطه خود آورده و برتخت شاهان ایران جلوس کند. اما وقتی که قاجارها توانستند دوباره ایران را یکپارچه سازند، پسرانِ خان، در توانایی حفظ قدرت خود از دیگرخوانین و امراء قفقاز برتر نبودندو می بایست بین ایران و روسیه یکی را انتخاب می کردند.  ژنرال زوبوف ، که از سوی کاترین دوم مأمور شده بود، به جواد در زیر رود کورا رسیده بود، که امپراتور پل او وسربازانش را بازخواند. ( 1796) مصطفی خانِ شروان، ( شماخه) که قبلاً با زوبوف وارد مذاکره شده بود به اطاعت از روسها که در 1805 دربند و در سال بعد( 1806) باکو را اشغال کردند، گردن نهاده، به ایران متمایل شده و درصدد استمداد از آنها برآمد. با معاهده گلستان ( 12-24 اکتبر 1813) ایران از همه دعاوی خود نسبت به دربند و قبه و شروان و باکو دست برداشت. معهذا مصطفی خان به روابط سرّی خود با ایران ادامه داد. و این تا پس از 1820 بود که قلمرو او به اشغال روسیه درآمد. خان به ایران گریخت و شماخی ضمیمۀ قلمرو روسیه گشت. مصطفی خان و حسین خان، خانِ پیشینِ باکو تجدید جنگها( جنگ ایران و روس) را غنیمت شمرده و به تلاش ناموفقی جهت تحریک رعایای خودعلیه روسیه پرداختند.بعد از 1840،قلمرو پیشینِ خانِ شروان با قبه و باکو ادغام شده و یک ناحیۀاداری واحد را به وجود آوردند.(ابتدا ایالت کاسپین، از 1846 حکومت شماخه،از 1859و بعد از ویرانی شماخه در اثر یکی از زلزله های متعدد آنجا،حکومت باکو).پایتخت کهن شروان، در نیمۀ قرن نوزدهم پر جمعیت تر از باکو بود. مطابق مجموعۀ جغرافیایی ریتر در سالهای 1864-1865 شماخی حدود21550 تن و باکو 10600 تن سکنه داشت. در دهۀ 1880 که ارتباطات توسعه یافت (ای.ویندنباوم،... تفلیس،1888،ص342-396):باکو45679 شماخه28545)بعد از انقلاب بلشویکیِ 1917و تحولات پس از آن،منطقه قفقاز،شروان کهن و شماخه جزءجموری سوسیالیستی آذربایجان گشت و شماخه( عرض 40درجه و 38 دقیقه و طول 48 درجه و 37 دقیقه شرقی)مرکز یک رایون شد. اکنون(1994)نیز جزو جمهوری مستقل آذربایجان است.آن شهرهمچنان یک مرکز پر رونقِ تولید محصولات کشاورزی و میوه های محلی و صنعت شراب سازی است. بناهای متعدد اسلامی نظیر مساجد و گنبدهایی دارد که از آسیب زلزله های مخصوصش ایمن مانده اند.در 1970 شماخه جمعیت تقریبی 17900 نفر داشت که هنوز هم از طراز (سطح)قرن 19 آن پایینتر است. همچون داغستان در شمال قفقاز، نام کهنِِ ناحیه( شماخه)، به فرشهای پشمی محلیِ شروان ،با پرز بیشتر و بافت خشن تر، داده شده است .

ترجمه مقاله شروان از دایرة المعارف اسلام( چاپ جدید) نوشتۀ بارتولد، باسورث

پیشگفتار

فرهنگ ایرانی ،از گذشته تا کنون چون دریایی بوده است که اقوام و ملل گوناگون توانسته اند از آن بهره مند شوند.فرهنگی که از دامنه های اورال تا کوههای قفقاز تا سواحل آفریقا و از اقصای شرق تا قلب اروپا،در ایران و افغانستان و شبه قاره ی هند و پاکستان و آسیای میانه و آسیای صغیر تا عربستان گسترش داشته است. این چنین است که ابن بطوطه ( جهانگرد مراکشی) شعر سعدی را از قایق رانان چینی می شنود. باری،سلطان محمد(فاتح استانبول) ،دیوانی به زبان فارسی دارد.همچنانکه سلطان سلیم پادشاه معروف عثمانی به زبان ÷ارسی دیوانی را از خود به جای گذاشته است و جالبتر اینکه سلطان سلیمان قانونی هم به فارسی شعر می گفته و دیوانی هم از او به جای مانده است. این فرهنگ مرزها را درنوردیده و به بوسنی و هرزگوین هم رسیده است که شاعران فارسی زبان بسیاری از آن برخاسته اند که سودی بوسنوی _ شارح غزلیات حافظ _ نمونه ی برجسته ی آنان می باشد. داستان رستم و اسفندیار همواره در عربستان توسط نضربن حارث  گفته می شد و توجه بسیاری از اعراب را به خود جلب می کرد. هندوستان ، افغانستان و تاجیکستان هم، پیوسته کانون جوشنده ی زبان پارسی و فرهنگ آریایی بوده اند که نیازی به توصیف ندارند. 

فرهنگ ایرانی و شعر پارسی در اران و شروان

 اما فرهنگ ایرانی در اران و شروان جلوه ای خاص داشت. اگرچه اران در طول تاریخ گذرگاه اقوام گوناگونی بوده است اما در آنجا نیز این فرهنگ یکه تازی می کرد.همه ی این موارد را می توان از کتاب نزهة المجالس که دراواسط قرن هفتم  توسط جمال خلیل شروانی تالیف شده،دریافت.در این کتاب صدها شعر ارزشمند از پارسی گویان اران و شروان توسط جمال خلیل شروانی گردآوری شده است. البته از شاعران دیگر مناطق ایران نیز سخن به میان آمده است اما هدف ما در این نوشتار بررسی تعداد معدودی از شاعران ارانی و شروانی است.از نظامی که بگذریم ،مهستی (شاعر زن )معروفترین چامه سرای گنجه است که حدود 61 رباعی از وی در کتاب نزهة المجالس آمده است. شمس اسعد گنجه ای پس از نظامی و مهستی،از نام آورترین شعران گنجه می باشد. نمونه ای از شعر شمس اسعد گنجه ای:                                                             

گر هجر توام نماید ایام به چشم از بخت بد اوفتم سرانجام به چشم

عزم سفرت شنیدم ای ماه به گوش آنرا که شنیده ام مبینام به چشم 

نجیب عمر هم از شاعران پارسی گوی بوده است که ۴۳ رباعی از وی کتای مذکورنقل شده است.              

از شاعران معروف گنجه می توان به خطیب گنجه ای، رضیه گنجه ای ، دختر خطیب گنجه ای، جمال گنجه ای،برهان حسین گنجه ای،قوامی گنجه ای،نصیر گنجه ای اشاره کرد.البته تعداد شاعران بیش از اینهاست و فقط اندکی از آنان را برشمردیم. 

اما علاوه بر گنجه ، شروان هم پایگاهی بوده است برای فرهنگ غنی ایرانی. 

از مشهورترین شاعران شروان می توان به خاقانی و فلکی اشاره کرد و البته پس از این دو بختیار شروانی ،صفی شروانی ،خلیل شروانی،تفلیسی شروانی و… را می توان نام برد. 

آنچه گفته شد ،اشاره ای بسیار کوتاه بود به سابقه ی زبان فارسی در اران و شروان و دیگر نقاط که از بسیاری جهات حائز اهمیت است. اگر چه یک قرن و نیم پیش اران تاریخی از ایران توسط روسیه و به دلیل بی لیاقتی فتحعلیشاه از مام میهن جدا شد ولی هنوز آداب و رسوم مردم اران از برخی جهات به آداب مردم ایران نزدیک است که نوروز بارزترین آنها می باشد.

پی نوشتها:

1- 86 سال پیش به غلط و البته به خاطر برخی سیاستهای استعماری نام اران را به «آذربایجان» تغییر دادند که امروزه با نام «جمهوری آذربایجان» شناخته میشود.  

2- نزهة المجالس به کوشش دکتر محمدامین ریاحی خویی (استاد بزرگ ادبیات فارسی) تصحیح و چاپ شده است.

3- چهل گفتار در ادب و تاریخ و فرهنگ ایران، دکترریاحی خویی

4- آذربایجان و اران ، دکتر عنایت الله رضا

شيخ ابو اسحاق ابراهيم پسر شهريار پسر زادان فرخ پسر خورشيد کازروني معروف به (شيخ مرشد) شيخ سلسله کازرونيه از عارفان بزرگ ايران در اواخر قرن چهارم و اوايل قرن پنجم هجري است.  ولادت وي در سال 352 هجري در قريه نورد کازرون 123 کيلومتري شيراز اتفاق افتاده است. پدرش دين اسلام داشته و مردي پيشه ور بوده است. چون خانواده او فقير و تهي دست بودند، سحرگاهان پيش از رفتن بکار به درس قرآن ميرفت.

معلمان او در قرآن (ابوتمام) از مردم بصره و ابوعلي محمد بن اسحاق، از مردم شام بودند، در علم باطن به ملازمت شيخ کبير (محمد بن خفيف) درآمده و ظاهرا خرقه ارشاد و اجازه هدايت از دست شيخ ابو علي حسين بن محمد اکار گرفته است.  اينکه گفته اند شيخ ابو اسحاق با شيخ اکار به عراق و حجاز مسافرت کرده و از صحبت شيخ اکار فيض و برکت فراوان داشته بايد صحيح باشد. در سال 388 هجري به سفر حج رفت و در آنجا به اين فکر افتاد که معتکف خانه خدا شود، اما از مردم آنجا رنجيده شد و به کازرون برگشت.  در کازرون به ساختن مسجد و خانقاه و رباط پرداخت و با مردم آنجا که بيشتر به دين زرتشت بودند، معارضه فراوان کرد تا سرانجام توفيق يافت. چنين مينمايد که کار اين معارضه زرتشتيان با اصحاب شيخ مرشد بجنگ هم کشيده است و اين کوشش شيخ براي اسلام زرتشتيان تنها با قهر نبوده بلکه بيشتر روش رفق و مدارا داشته است.  نقل کرده اند، که: يکي از وزرا را با شيخ ارادت تمام بود، هر چند جهد کرد، شيخ از وي چيزي قبول نکردي، پيغام فرستاد که از بهر تو چند بنده آزاد کردم و ثواب آن ترا بخشيدم. شيخ قدس سره جواب فرستاد که: رسالت تو بمن رسانيدند و شکر نيکوئي تو گفتم، ليکن آزاد کردن بندگان مذهب من نيست، بلکه مذهب من بنده گردانيدن آزادگان است به رفق و احسان.

وفات وي در ذي القعده سال 426 هجري در قريه زادگاهش (نورد کازرون) اتفاق افتاده است.

سفرنامه هاي فرنگيان

آريا لرستاني، محمد حسين (1376) .لرستان در سفرنامه ي سياحان. تهران: فکر روز.

آلماني، هانري رنه (13359 .سفرنامه از خراسان تا بختياري مشتمل بر: طرز زندگي ، آداب و رسوم ، اوضاع اداري، اجتماعي ، اقتصادي، فلاحتي و صنايع ايران از زمان قديم تا پايان سلطنت قاجاريه. تهران: گيلان.

آنه، کلود (1368) .اوراق ايراني: خاطرات سفر کلود آنه در آغاز مشروطيت. تهران: معين.

ادموندز، سيسيل جان و بارون دوبد و ولاديمير مينورسکي (1362) .دو سفرنامه در باره لرستان: يادداشت هايي در باره لرستان؛ سفرنامه لرستان؛ همراه با رساله «لرستان و لرها» نوشته مينورسکي. ترجمه سکندر امان اللهي بهاروند و ليلي بختبار. نشر بابک

استودارت (1339) .سفرنامه استودارت؛ فرهنگ ايران زمين. جلد هشتم.

اسميت، يان (1356) .اولين سفراي ايران و هلند: سفرنامه يان اسميت اولين سفير هلند در ايران. ترجمه ويلم فلور. به کوشش داريوش مجلسي و حسين ابوترابيان. تهران: طهوري.

افشار، ايرج (تصحيح) (1352) .سفرنامه تلگرافچي فرنگي (جلد نوزدهم از مجموعه فرهنگ ايران زمين).

الئاريوس، آدام (1363) . سفرنامه آدام الئاريوس (دو جلد). حسين کردبچه. تهران: شرکت کتاب براي همه.

الئاريوس، آدام (1363) . سفرنامه آدام الئاريوس بخش ايران. تهران: ابتكار.

اوتر، ژان (1366) .سفرنامه ژان اوتر (عصر نادرشاه). تهران: جاويدان.

اورسول، ارنست (1352) . سفرنامه اورسل 1882 ميلادي. تهران: بي جا.

اوليويه، گيوم آنتوان (1371) . سفرنامه اوليويه : تاريخ اجتماعي - اقتصادي ايران در دوران آغازين عصر قاجار. تهران: اطلاعات.

باربارو، جوزافا و ديگران (1349) .سفرنامه هاي ونيزيان در ايران. ترجمه منوچهر اميري. تهران: خوارزمي. براي دو نفر

بارنز، الگزاندر (1366) . سفرنامه بارنز: سفر به ايران در عهد فتحعلي شاه قاجار. مشهد: آستان قدس رضوي.

براون، ادوارد گرانويل (1371) .يك سال در ميان ايرانيان : مطالعاتي در خصوص وضع زندگي و اخلاق و روحيات ايرانيان. تهران: صفار

بروگش، هاينريش كارل (1367) سفري به دربار سلطان صاحبقران : 1861 S 9581. تهران:اطلاعات

بلوشر، ويپرت (1363) . سفرنامه بلوشر. تهران: خوارزمي.

بن تان، آگوست (1345) .سفرنامه آگوست بن تان. ترجمه منصوره اتحاديه. تهران: مترجم.

بنجامين، سموئيل گرين ويلر (1363) .ايران و ايرانيان (عصر ناصرالدين شاه). تهران: جاويدان.

بوئه، موريس دوکوتز (1348) .مسافرت به ايران. ترجمه محمود هدايت. تهران: اميرکبير.

بهلر (1356) .سفرنامه بهلر (جغرافياي رشت و مازندران). به کوشش علي اکبر خداپرست. تهران: توس.

پاتينجر، هنري (1348) .سفرنامه پاتينجر. ترجمه شاپور گودرزي. تهران: دهخدا.

پولاك، ياكوب ادوارد (1368) . سفرنامه پولاك: ايران و ايرانيان . تهران: خوارزمي.

تاورنيه، ژان باتيست (1336) .سفرنامه تاورنيه. ترجمه ابوتراب نوري. با تجديد نظر حيمد شيراني. تهران: سنايي.

تره زل (1361) .يادداشت هاي ژنرال تره زل در سفر به ايران. ترجمه عباس اقبال. تهران: فرهنگسرا.

تورنتن، لين (1374) .تصاويري از ايران (سفر کلنل ف. کلمباري به دربار شاه ايران، 1249 تا 1265 هجري قمري). ترجمه مينا نوايي. تهران: دفتر پژوهش هاي فرهنگي.

تورنتون، لين (1374) .تصاويري از ايران (سفرنامه کلنل ف. کلمباري به دربار شاه ايران) 1249 تا 1265 هجري قمري. تهران: دفتر پژوهش هاي فرهنگي.

جکسون، ابراهام والنتان ويليامز (1369) .سفرنامه جکسن: ايران در حال و گذشته. تهران: خوارزمي.

جوانبخت، مهرداد (1381) .از نگاه ايراني (کنکاشي در سفرنامه هاي ايرانيان از قاجار تا عصر حاضر). اصفهان: آموزه.

چريکف (1358) .سياحت نامه مسيو چريکف. ترجمه آبکار مسيحي. به کوشش علي اصغر عمران. تهران: شرکت سهامي کتاب هاي جيبي.

خانيکوف، نيکولاي ولاديميرويچ (1375) .سفرنامه خانيکوف. ترجمه اقدس يغمايي و ابوالقاسم بيگناه. مشهد: آستان قدس رضوي.

دروويل، گاسپار (1364) .سفر در ايران. تهران: شباويز.

دروويل، گاسپر (1348) .سفرنامه دروويل. ترجمه جواد محبي. تهران: گوتنبرگ.

دسكو، لئون اوژن (1362) . ايران امروز 1907-1906 ايران و بين النهرين. تهران: زوار.

دلاواله، پيترو (1370) . سفرنامه پيترو دلاواله ، قسمت مربوط به ايران. تهران: انتشارات علمي و فرهنگي.

دوبد، کلمنت اوگاستس (1373) .سفرنامه لرستان و خوزستان. تهران: علمي و فرهنگي.

ديوفولا، ژان (1376) .ايران و کلده و شوش. تهران: دانشگاه تهران.

ديوفولا، ژن (1332) . سفرنامه (مادام ديولافوا): ايران و كلده. تهران: خيام.

رائين، اسماعيل (1352) .نخستين فرستاده ناپلئون به ايران (ملک شاه نظر). تهران: غوکاس کاراپيتان و نشر توس.

رابينو، يانست لويي (1352) .مشروطه گيلان از يادداشتهاي رابينو: به انضمام وقايع مشهد در 1912. رشت: طاعتي

راواينسون، سر هنري (1362) .سفرنامه راولينسون (گذر از زهاب به خوزستان). ترجمه سکندر امان اللهي بهاروند. تهران: آگاه.

رايت، دنيس (1385) .ايرانيان در ميان انگليسي ها. ترجمه کريم امامي. تهران: فرزان روز.

رياحي، محمد امين (تدوين و تحقيق) (1368) .سفارت نامه هاي ايران: گزارش هاي مسافرت و ماموريت سفيران عثماني در ايران. تهران: توس.

ريچاردز، فردريک چارلز (1343) .سفرنامه فرد ريچاردز. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.

ژوبر، پير آمده (1347) .مسافرت به ارمنستان و ايران. ترجمه محمود مصاحب. تبريز: چهر.

ژوبر، پير آمده (1347) .مسافرت در ارمنستان و ايران. ترجمه عليقلي اعتماد مقدم. تهران: بنياد فرهنگ ايران.

سانسون (1346) . سفرنامه سانسون : وضع كشور شاهنشاهي ايران در زمان شاه سليمان صفوي تحقيق و مطالعه دقيق در باره آداب و اخلاق و حكومت ايران. تهران: بي جا.

سايكس، پرسي مولزورت (1336) . سفرنامه ژنرال سرپرسي سايكس ، يا، ده هزار ميل در ايران. تهران: كتابخانه ابن سينا.

سرسي، کنت دو (1362) .ايران در 1840-1839 م (1256-1255 ه.ق). ترجمه احسان اشراقي. تهران: مرکز نشر دانشگاهي.

سکويل S وست، ويکتوريا مري (1380) .دوازده روز در کوهساران بختياري، جنوب غربي ايران. تهران: ني.

سولتيکف، آلکسي ديمتري يويچ (1336) .مسافرت به ايران. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.

سيلوا اي فيگوروآ،. گارسيا د. (1363) . سفرنامه دن گارسيا د سيلوا فيگوئروا سفير اسپانيا در دربار شاه عباس اول. تهران: نو.

سيمونيچ، اي. او. (1353) .خاطرات وزير مختار. ترجمه يحيي آرين پور. تهران: پيام.

شاردن، ژان (1349) .سياحت نامه شاردن (ده جلد). ترجمه محمد عباسي. تهران: اميرکبير.

شاردن، ژان (1374) . سفرنامه شاردن متن كامل. تهران: توس.

شرلي، آنتوان (1362) . سفرنامه برادران شرلي. تهران: نگاه.

فرانکلين، ويليام (1358) .مشاهدات سفر از بنگال به ايران در سال هاي 1787-1786 ميلادي. ترجمه محسن جاويدان. تهران: مرکز ايراني تحقيقات تاريخي.

فريزر، جيمز بيلي (1364) .سفرنامه فريزر. ترجمه منوچهر اميري. تهران: توس.

فلاندن، اوژن (1356) .سفرنامه اوژن فلاندن به ايران. ترجمه حسين نورصادقي. تهران: اشراقي.

فن دريابل، ژرژ تکنادر (1351) .ايتر پرسيکوم. ترجمه محمود تفضلي. تهران: بنياد فرهنگ ايران.

فيدالگو، گرگوريو پربرا (1357) .گزارش سفير کشور پرتغال در دربار شاه سلطان حسين صفوي. ترجمه فرانسه ژان اوبن. ترجمه پروين حکمت. تهران: دانشگاه تهران.

فيودورکوف، بارون (1372) .سفرنامه بارون فيودورکوف. ترجمه اسکندر ذبيحيان. تهران: فکر روز.

کاتف، فدت آفاناس يويچ (1356) .سفرنامه فدت آفاناس يوويچ کاتف. تهران: کتابخانه ملي ايران.

کارري، جملي (1348) .سفرنامه کارري. ترجمه عباس نخجواني و عبدالعلي کارنگ. تبريز: اداره کل فرهنگ و هنر آذربايجان شرقي.

کارلاسرنا (1362) .آدم ها و آيين ها در ايران: سفرنامه مادام کارلاسرنا. ترجمه علي اصغر سعيدي. تهران: زوار.

کارلاسرنا (1362) .سفرنامه کارلاسرنا: مردم و ديدني هاي ايران. ترجمه غلامرضا سعيدي. تهران: نشر نو.

کروسينسکي، تادوز يودا (1362) .سفرنامه کروسينسکي. ترجمه عبدالرزاق دنبلي (مفتون). مقدمه و تصحيح مريم ميراحمدي. تهران: توس.

کرويس، ديرک وان در (1380) .شاردن و ايران: تحليلي از اوضاع ايران در قرن هفدهم ميلادي. تهران: فرزان روز.

کلايخو (1344) .سفرنامه کلايخو. ترجمه مسعود رجب نيا. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.

کميفر، انگلبرت (1357) .سفرنامه کمپفر. ترجمه کيکاووس جهانداري. تهران: خوارزمي.

کوتسبو، مورتيس فون (1365) .مسافرت به ايران: دوران فتحعلي شاه قاجار، 1817 ميلادي. تهران: جاويدان.

كاظم زاده ايرانشهر، حسين (1342) . تجليات روح ايراني در ادوار تاريخي يك ارمغان براي نژاد ايران. برلين: ايرانشهر.

گاردان، کنت آلفرد دو (1362) .خاطرات ماموريت ژنرال گاردان. ترجمه عباس اقبال آشتياني. تهران: گزارش.

گرس، ايون (1372) .سفير زيبا. ترجمه علي اصغر سعيدي. بي جا: تهران.

گروته، هوگو (1369) .سفرنامه گروته. تهران: مرکز.

گوبينو، آرتور (بي تا) .سه سال در ايران. تهران: فروغي.

گوبينو، کنت دو (1367) .سه سال در آسيا. ترجمه عبدالرضا هوشنگ مهدوي. تهران: کتابسرا.

لاخ، سر ارسکين (1369) .سفرنامه دريايي لاخ. به کوشش سر چارلز بلگريو. ترجمه حسن ذوالقدر. تهران: آناهيتا.

لايارد، سر اوستن هنري (1367) .سفرنامه لايارد يا ماجراهاي اوليه در ايران. ترجمه مهراب اميري. تهران: امير.

لوتي، پير (بي تا). بسوي اصفهان. بي جا.

ماساهارو، پوشيدا (1373) .سفرنامه يوشيدا ماساهارو: نخستين فرستاده ژاپن به ايران دوره قاجار. 1298-1297 ه.ق. ترجمه هاشم رجب زاده. مشهد: آستان قدس رضوي.

محسني، ابراهيم (1376) .تهران در سفرنامه ها. پايان نامه کارشناسي ارشد مردم شناسي دانشگاه تهران.

مک گرگر، کلنل سي. ام. (1366- 1368) .شرح سفري به ايالت خراسان. ترجمه مجيد مهدي زاده (جلد اول)، اسدالله توکلي طبسي (جلد دوم). مشهد: آستان قدس رضوي.

مکنزي، چارلز فرانسيس (1359) .سفرنامه شمال. ترجمه منصور اتحاديه (نظام مافي). تهران: گستره.

ملگونف، گريگوري والريانويچ (1364) .سفرنامه ملگونف به سواحل درياي خزر (1858 و 1860 م.). تصحيح، تکميل و ترجمه مسعود گلزاري. تهران: دادجو.

ملگونوف، گريگوري (1376) .کرانه هاي جنوبي درياي خزر. ترجمه امير هوشنگ اميني. تهران: کتابسرا.

موريه، جيمز (1380) .سرگذشت حاجي باباي اصفهاني. ترجمه ميرزا حبيب اصفهاني. ويرايش جعفر مدرس صادقي. تهران: مرکز.

ناطق، ناصح (1364) . ايران از نگاه گوبينو. تهران: بنياد موقوفات دكتر محمود افشار يزدي.

نيبور، كارستن (1354) . سفرنامه كارستن نيبور. تهران: توكا.

وامبري، آرمينوس (1337) .سياحت نامه دروغي درويشان در خانات آسياي ميانه. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.

وامبري، آرمينوس (1372) .زندگي و سفرهاي وامبري: دنباله سياحت دروغي درويشان. ترجمه محمدحسن آريا. تهران: علمي و فرهنگي.

وسيو کنتاريني، آمبر (1349) .سفرنامه آمبر وسيو کنتاريني. ترجمه قدرت الله روشني. تهران: اميرکبير.

ويلز (1368) .سفرنامه دکتر ويلز: ايران در يک قرن پيش. ترجمه غلامحسين قراگوزلو. تهران: اقبال.

هالينگبري، ويليام (1363) .روزنامه سفر هيئت سر جان ملکم. ترجمه امير هوشنگ اميني. تهران: کتابسرا.

سفرنامه هاي ايرانيان

آجودانباشي، حسين (1356) .سفرنامه حسين خان آجودانباشي. به کوشش ميرزا فتاح گرمرودي. تهران: اشرفي.

آل احمد، جلال (1360) .خسي در ميقات. تهران: رواق.

آل احمد، جلال (1369) .سفر روس. تهران: برگ.

آل احمد، جلال (1380) .سفر آمريکا. تهران: سيامک.

ابراهيم صحافباشي (؟؟؟) .سفرنامه صحافباشي.

اردبيلي، عطاء الله (1355) .سيري در سفرنامه هاي ايراني (كتابشناسي توصيفي). پايان نامه کارشناسي ارشد کتابداري و اطلاع رساني دانشگاه تهران.

اسلامي ندوشن، محمد علي (1356) .صفير سيمرغ. تهران: توس.

اسلامي ندوشن، محمدعلي (1362) .کارنامه سفر چين. تهران: اميرکبير.

اسلامي ندوشن، محمدعلي (1363) .در کشور شوراها. تهران: يزدان.

اسلامي ندوشن، محمدعلي (1376) .روزها. تهران: يزدان.

اصغري، محمد (1369) .دو برگ سبز: يادداشت هاي سفر به کانادا و آفريقا. تهران: کيهان.

اقبال شاهد، محمد (1377) .نقد و بررسي سفرنامه هاي فارسي در باره شبه قاره. رساله دکتري تخصصي زبان و ادبيات فارسي دانشگاه تهران.

اميدوار، عيسي (1380) .سفرنامه برادران اميدوار. تهران: جمهوري.

امين الدوله، فرخ خان (؟؟؟) .مخزن الوقايع. به کوشش حسين بن عبدالله سرابي.

انصاري محلاتي، محمد باقر (1383) .سفر به کشورهاي مختلف جهان در ارتباط با انقلاب اسلامي. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامي.

ايراني، ناصر (1373) .بهار گمشده: يادداشت هاي سفر تاجيکستان. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامي.

باستاني پاريزي، محمد ابراهيم. (1357) .از پاريز تا پاريس: هفت شهر، هفت جوش، هفت رنگ. تهران: اميرکبير.

براهني، رضا (1363) .سفر مصر. تهران: اول.

بقايي، اسدالله (1371) .هند و هندو: سفرنامه هند. تهران: المپيک.

بهبهاني، آقا احمد (1372) .مرات الاحوال جهان نما. به کوشش علي دواني. مرکز فرهنگي قبله.

پهلوان، عباس (1352) .ملاحظات دهلي. تهران: جاويدان.

پيرزاده، حاجي محمدعلي (1360) .سفرنامه حاجي پيرزاده. به کوشش حافظ فرمانفرماييان. تهران: بابک.

جزايري دوما، فيروزه (1385) .عطر سنبل، عطر کاج. ترجمه محمد سليماني نيا. تهران: نشر قصه.

حکمت، علي اصغر (1379) .ره آورد حكمت : شرح مسافرتها و سفرنامه هاي ميرزا علي اصغرخان حكمت شيرازي. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگي.

خطايي، علي اکبر (1372) .خطاي نامه: شرح مشاهدات سيد علي اکبر خطايي معاصر شاه اسماعيل صفوي در سرزمين چين. تهران: مرکز اسناد فرهنگي آسيا.

داوودي، محمدباقر (؟؟؟) .يادداشت هاي سفر به اروپاي شرقي.

دلدم، اسکندر (1368) .حاجي واشنگتن. تهران: مولف.

دلدم، اسکندر (1368) .سير و سياحت در ژاپن. تهران: اقبال.

رزمجو، حسين (1374) .ديداري از سرزمين آفتاب: يادداشت هاي سفر ژاپن. مشهد: جهاد دانشگاهي مشهد.

رزمجو، حسين (1379) .سفر به مسکو و سن پطرزبورگ بعد از فروپاشي شوروي سابق. مشهد: سخن گستر.

رضاقلي ميرزا (1361) .سفرنامه رضاقلي ميرزا نايب الياله. به کوشش اصغر فرمانفرمايي قاجار. تهران: اساطير.

رضاقلي ميرزا قاجار (1346). سفرنامه رضاقلي ميرزا نوه فتحعلي شاه در باره احوال خود و عموها .... تهران: دانشگاه تهران.

رفيع، جلال (1374) .در بهشت شداد: آمريکاي متمدن، آمريکاي متوحش. تهران: اطلاعات.

رهنورد، زهرا (1366) .سفر به ديار زنان بت. تهران: سروش.

زورق، محمد حسن (1362) .کعبه در زنجير: سفرنامه عربستان. تهران: سروش.

سپهري، سهراب (1380) .هنوز در سفرم. به کوشش پريدخت سپهري. تهران: فرزان روز.

ستاري، جلال (1377) .در روزبازار زمانه: يادداشت هاي سير و سفر. تهران: ميترا.

سعيدي سيرجاني، علي اکبر (1379) .در آستين مرقع. تهران: پيکان.

سهام الدوله بجنوردي، يار محمدخان (1374) .سفرنامه هاي سهام الدوله بجنوردي و خاور بيبي شادلو. به کوشش قدرت الدوله روشني زعفرانلو. تهران: انتشارت علمي و فرهنگي.

سياح، محمد علي (1378) .سفرنامه حاج سياح به فرنگ. تهران: شهاب ثاقب، سخن.

سياح، محمدعلي (1359) .خاطرات حاج سياح، يا دوره خوف و وحشت. تهران: اميرکبير.

سيف الدوله سلطان محمد (1364) .سفرنامه سيف الدوله: سفرنامه مکه. به کوشش علي اکبر خداپرست. تهران: ني.

شفق زاده، رضا (1327) .يادگار مسافرت سوييس. مطبعه مجلسي.

شوشتري، سيد عبدالطيف خان (1363) .تحفه العالم. به كوشش صمد موحد. تهران: طهوري.

شهيدي، جعفر (1372) .از ديروز تا امروز. تهران: قطره.

صافي، قاسم (1370) .سفرنامه پاکستان: نگرشي به تاريخ و فرهنگ. تهران: کتابسرا.

طالبوف، عبدالرحيم (1357) .سياست طالبي. به کوشش رحيم رئيس نيا و محمدعلي پناه. تهران: علم.

طالبوف، عبدالرحيم (1365) .کتاب احمد يا سفينه طالبي. بي جا: گام.

طلوعي، محمود (1370) .بهشت خيالي: ايراني در غربت. تهران: کتابسرا.

عبدالعلي، ف (1351) .رنگ وارنگ. تهران: اميرکبير.

عزالدوله (1374) .سفرنامه عبدالصمدميرزا سالور عزالدوله به اروپا در سال هاي 1290 و 1300 ه.ق. به کوشش مسعود سالور. تهران: نشر نامک.

عضدالملک (1370) .سفرنامه عضدالملک به عتبات. به کوشش حسن مرسل وند. تهران: موسسه پژوهش و مطالعات فرهنگي.

فراهاني، محمد حسين (1342) .سفرنامه ميرزا حسين فراهاني به قفقازيه S عثماني- مکه. تهران: دانشگاه تهران.

فرخ يار، شهاب الدين (1371) .سرزمين دره ها: يادداشت هاي سفر به افعانستان. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامي.

فرهاد ميرزا قاجار (1366) .سفرنامه فرهاد ميرزا قاجار. تهران: علمي.

کارلاسرنا (1363) .مردم و ديدني هاي ايران. ترجمه علامرضا سميعي. تهران: نو.

کديور، جميله (1373) .مصر از زاويه اي ديگر. تهران: اطلاعات.

کديور، جميله (1379) .از چشم شرقي: توهم توطئه.

کوهساري، هوشنگ (1337) .يادداشت هاي سفر صدروزه اروپا. بي جا.

مجتهدي، مهدي (؟؟؟) .آمريکا و انديشه ها.

محمدي اصفهاني، محمد کاظم (1370) .ديار عاصيان خاموش. انتشارات نادي.

مراغه اي، زين العابدين (1353) .سياحتنامه ابراهيم بيگ. با حواشي و موخره باقر مومني. تهران: نشر انديشه.

مسعود ميرزا ظل السلطان (1368) .خاطرات ظل السلطان، جلد سوم: سفرنامه فرنگستان. تهران: اساطير.

معصوم عليشاه، محمد معصوم (1362) .تحفه الحرمين: سفرنامه نايب الصدر شيرازي در زيارت مکه و سياحت ايران و هند. تهران: بابک.

معين السلطنه (1363) .سفرنامه شيکاگو: خاطرات حاج ميرزا محمدعلي معين السلطنه به اروپا و آمريکا. به کوشش همايون شهيدي. تهران: علمي.

موريه جيمز (1379) .ماجراهاي حاجي باباي اصفهاني در انگلستان. ترجمه مهدي افشار. تهران: زرين.

مهري، حسين (1356) .يادداشت هاي پاريس. انتشارات آرمان.

ميرزا ابوالحسن ايلچي شيرازي (1364) .حيرت نامه سفرا (سفرنامه ايلچي به لندن). به کوشش حسن مرسلوند. تهران: رسا.

ميرزا ابوالحسن خان ايلچي شيرازي (1375) .دليل السفرا. نوشته ميرزا محمدهادي علوي شيرازي. به کوشش محمد گلبن. تهران: مرکز اسناد فرهنگي آسيا.

ميرزا ابوطالب خان (1373) .مسير طالبي. به كوشش حسين خديوجم. تهران: انتشارات علمي و فرهنگي.

ميرزا صالح شيرازي (1362) .سفر ميرزا صالح شيرازي (کازروني) .به کوشش همايون شهيد. تهران: راه نو.

ميرزا صالح شيرازي (1364) .مجموعه سفرنامه ها. به كوشش غلامحسين ميرزا صالح. تهران: نشر تاريخ ايران.

ميرزا محمد حسن فراهاني. (؟؟؟) .سفرنامه ميرزا محمد حسن فراهاني.

ميرزا محمد عليخان فريدالملک همداني (1354) .خاطرات فريد. به کوشش مسعود فريد. تهران: زوار.

ناصرالين شاه (1373) .روزنامه خاطرات ناصرالدين شاه در سفر سوم فرنگستان (کتاب سوم). به کوشش محمد اسماعيل رضواني و فاطمه قاضيها. تهران: سازمان اسناد ملي ايران.

نبوي، سيد ابراهيم (؟؟؟) .سفر به خانه آزاد شده.

نفيسي، ابوتراب (1380) نبض حيات: زندگي و آثار دکتر ابوتراب نفيسي. به کوشش نسرين نفيسي. اصفهان: نقش خورشيد.

وديعي، کاظم (1354) .از اوج سه سفر. تهران: اميرکبير.

وسمقي، صديقه (1374) .پرسه در ديار خدايان: يادداشت هاي سفر به هند. تهران: اطلاعات.

ياحقي، محمد جعفر (1371) .جزيره بي آفتاب.

زن و هنر»

احمد سهيلي خوانساري فرزند غلامرضا از شاعران و محققان معاصر است. وي در سال 1291 خورشيدي در تهران متولد شد. پس از پايان تحصيلات متداول زمان و آموختن فنون ادب در محضر وحيد دستگردي مدير مجله ارمغان و رئيس انجمن ادبي حكيم نظامي به خدمات فرهنگي اشتغال جست و اشعار و مقاله هاي ادبي و تاريخي خود را در مجله ارمغان به نشر درآورد. سالهاي متمادي رياست كتابخانه ملي ملك را عهده دار بود. علاوه بر شاعري در شناسائي كتابهاي خطي و آثار هنري مهارت ويژه اي دارد. هم اكنون در تهران زندگي مي كند و به كار مطالعه و تحقيق مشغول است.

فهرست آثار وي به شرح زير است :

شرح حال مسعود سعد سلمان- محمود و اياز- تصحيح و چاپ ديوان بابافعاني- تصحيح و چاپ ديوان خواجوي كرماني- تصحيح و چاپ ذيل عالم آراي عباسي- تاريخ احوال نقاشان و خطاطان بنام "نامه صورتگران" و "طبقات الخطاطين" كه تا كنون چاپ و منتشر نشده است- تصحيح و چاپ گلستان هنر تاليف قاضي احمد قمي.

شيخ حسن ايلکاني که او را شيخ حسن جلايري هم مي خواندند، و از سرداران بزرگ شاهان مغول بود، در اواخر دوره ايلخانيان به مخالفت پادشاه برخاست و پس از مدتي زد و خورد قدرت و استقلالي بهم رسانيد. و بغداد را پايتخت خود کرد، و برقسمتي از مغرب و شمال غربي ايران فرمانروا شد.

چو شيخ حسن در سال 754 درگذشت پسرش سلطان اويس جانشين او شد. اين پادشاه مردي دانا و دادگر بود. اما در جواني مرد (776) و پسرش سلطان حسين در تبريز به تحت سلطنت نشست. سلطان حسين با شاه شجاع مظفري (که تاريخ او را بعد خواهيم گفت) زد و خورد کرد و شهر تبريز چندي به دست شاه شجاع افتاد و سپس باز سلطان حسين آن شهر را گرفت.

جانشين سلطان حسين برادرش سلطان احمد بود که قسمت بزرگي از دوران سلطنت خود را به زد و خورد با اميران و گردنکشان ديگر گذرانيد. آخر با هجوم اميرتيمور برخورد و با سپاه او جنگيد و به کشور عثماني (ترکيه امروز) گريخت.، و چون امير تيمور به آن حدود تاخت سلطان احمد به مصر رفت و آنجا بود تاخبر مرگ تيمور به او رسيد. پس به سرزمين خود بازگشت و سرانجام نزديک تبريز در جنگ با ترکمانان کُشته شد (823).

خاندان جلايري به زبان و ادبيات فارسي علاقه بسيار داشتند و گروهي از شاعران معروف در دربار ايشان مي زيستند که از همه معروفتر سلمان ساوجي است.

خواجه حافظ شيرازي نيز بعضي از شاهان اين سلسله و خصوصاً سلطان اويس و سلطان احمد را مدح گفته است.

مظفریان
فارس در اواخر دوره مغول زير فرمان يکي از سرداران بزرگ ايشان که شيخ ابواسحاق نام داشت درآمد. اين پادشاه مردي لايق و دلير و دانشمند بود و با مردم آن سرزمين به مهرباني و دادگري رفتار مي کرد.

مبارزالدين محمد

مبارزالدين محمد يکي از سرداران دستگاه سلطنت مغول که نواده سرداري خراساني به نام امير مظفر بود پس از مرگ سلطان ابوسعيد در يزد فرمانرواي مستقل شد و به انديشه کشورگشايي افتاد. پس کرمان را گرفت و به قلمرو خود افزود و در سال 754 به فارس تاخت و شيراز را از شاه شيخ ابواسحاق گرفت و آن امير دانشمند خوش رفتار را کُشت.

مبارز الدين محمد برکرمان و يزد و اصفهان و شيراز تا لرستان فرمانروايي يافت. اما مردي سختگير و متعصب بود و به نام اجراي احکام اسلام با مردم بدرفتاري مي کرد.

شاه شجاع

پس از او شاه شجاع بر تخت نشست و مدتي از دوران سلطنت او به زد و خورد با برادرش شاه محمود که در اصفهان دستگاه شاهي برپا کرده بود گذشت. و همچنين با برادرزادگان ديگر خود درکرمان و شوشتر جنگ ها کرد.

شاه شجاع به آذربايجان هم لشکر کشيد و سلطان حسين جلايري را از آنجا بيرون کرد و سپس به شيراز بازگشت، و آخر در سال 776 درگذشت.

شاه شجاع مردي بخشنده و دانشمند و صاحب ذوق بود و خواجه حافظ شيرازي که از زمان شاه شيخ ابواسحاق در دربار اميران فارس مي گذرانيد از او مهرباني و بخشش فراوان ديد.

پس از او جانشينانش با هم به سيتزه پرداختند و دولت آل مظفر رو به ضعف گذاشت.

شاه منصور

آخرين پادشاه اين خاندان شاه منصور برادرزاده شاه شجاع بود که در مقابل امير تيمور ايستادگي و پايداري کرد و دليرانه با او به جنگ پرداخت. اگرچه شاه منصور سپاه فراوان نداشت و در مقابل تيمور بسيار ناتوان بود مردانه کوشيد تا ايران را از هجوم و ستمکاري تاتار رهايي بخشد. اما سرانجام شکست يافت و کُشته شد و اميرتيمور سرزمين فارس را تصرف کرد و همه افراد خاندان مظفري را کُشت. (795) سبب آنکه مظفريان نتوانستند در سراسر ايران قدرت بيابند نفاق برادران و برادرزادگان بود که هريک مي خواستند تنها فرمانروا باشند و ديگران را زير حکم خود درآورند.

شهرت خاندان آل مظفر بيشتر براي آن است که سخنوران بزرگي در دربار ايشان مي زيسته اند و همه افراد آن اهل ذوق و دانش بوده اند.

يکي از بزرگترين شاعران ايران خواجه حافظ شيرازي در زمان سلطنت اين خاندان مي زيسته و نزد شاهان مظفري مقام و احترام بسيار داشته و بيشتر ايشان خاصه شاه شجاع را در غزل هاي دلکش خود بارها مدح گفته است.

فرمانروايان ديگر
درهمين زمان که سلسله جلايري يا ايلکاني در بغداد و آذربايجان و بعضي از ولايت هاي غربي ايران سلطنت مي کرد و خاندان مظفري فارس و کرمان و يزد و شوشتر و اصفهان را زير فرمان داشت در قسمت هاي ديگر ايران هم شاهان کوچک محلي فرمانروا بودند.

از آن جمله سلسله اي که به "سربداران" معروفند در سبزوار و سمنان و دامغان حکومت مي کردند. هرات و قندهار و قسمتي از خراسان در دست سلسله اميراني بود که "آل کرت" خوانده مي شدند، در لرستان خاندان «هزار اسبي» با «اتابکان لرستان» صاحب قدرت بودند. ابن يمين شاعر که قطعات اخلاقي او معروف است در دستگاه "آل کرت" و "سربداران" مي زيسته است.

۲. تاريخ عصر عبدالقادر:
تولد و نيمه‌ی نخست عمر عبدالقادر، عصر هرج و مرج و آتش و خون بود. تولدش با آخرين سال‌های حكومت ملک اشرف چوپانی (۷۴۴-۴۵۸) مقارن بود. او تبريز را پايتخت ساخته بود و از آنجا گاه و بيگاه به اطراف می‌تاخت، يا اتباع خود را غارت می‌كرد. سرانجام، مردم تبريز به جان آمدند و به امير مغولی دشت قبچاق به نام جانی بيک پناه بردند و او را به برانداختن ملک اشرف ترغيب كردند. جانی بيک در سال ۷۵۴ هـ.ق به تبريز تاخت، ملک اشرف را كشت و آنچه را كه گرد آورده بود به غنيمت گرفت. همان هنگام اين شعر را گفتند:

ديدی كه چه كرد اشرف خر او مظـلمــه بـرد و ديگــری زر

عبدالقادر پنج‌ساله بود كه آذربايجان به دست سلطان اويس جلاير (۷۷۶-۷۵۷) افتاد. سال بعد امير مبارزالدين مظفری به تبريز تاخت و سلطان اويس را راند ؛ ولی سلطان اويس به‌زودی بازگشت و توانست بار ديگر آنجا را مسخر سازد. در اين دوران غياث‌الدين غيبی مراغه‌ای، پدر عبدالقادر به دستگاه سلطان اويس راه يافت، شهرت و اعتبار درخوری به دست آورد و زمينه را برای درخشش بعدی فرزندش فراهم كرد. پس از سلطان اويس، پسر كوچكش حسين به پادشاهی نشست. مردم تبريز برای برانداختن او به شاه شجاع مظفری متوسل شدند و او به تبريز آمد، ولی بر اثر طغيان شاه يحيی ناچار به بازگشت شد و بار ديگر سلطان حسين جلايری بر آذربايجان دست يافت. سرانجام در سال ۷۸۴ احمد برادر حسين بر او شوريد، او را كشت و خود به جايش نشست. ابويزيد برادر ديگر حسين هم بر احمد شوريد و مدت‌ها با يكديگر دست به گريبان بودند تا آنكه سرانجام امير تيمور به بغداد تاخت و احمد را ناگزير به فرار به مصر ساخت (۷۹۵)، اما پس از بازگشت تيمور به تبريز، بار ديگر به بغداد آمد و عراق را به تصرف خويش درآورد. در سال ۸۰۴ بار ديگر تيمور او را وادار به فرار ساخت تا در سال ۸۱۴ پس از مدت‌ها جنگ و گريز و آوارگی كشته شد. تيمور هم در سال ۸۰۷ در گذشت.

تيمور از سال ۷۸۳ تاخت‌وتاز خود را در ايران آغاز كرد و از آن پس بخش بزرگی از خاورميانه و نزديک را به خاک و خون كشيد. ولی، پس از وی، فرزندانش برای مدتی تمدن شكوفايی را در خراسان و ماوراءالنهر پی ريختند. شاهرخ در سال ۸۰۷ به‌جای پدر نشست و تا سال ۸۵۰ پادشاهی كرد. دو تن از فرزندان او در جهان ادب و هنر و دانش نامور شدند.

غياث‌الدين بایسنقر، كه مردی هنرپرور و كتاب‌دوست بود و عمر خود را به گردآوری نسخه‌های عالی از آنها گذراند (۷۹۹-۸۳۷) و در جوانی مرد.

الغ‌بيک، به‌خاطر ايجاد رصدخانه‌ی سمرقند و ساختن زيج معروف به‌ياری غياث‌الدين جمشيد، قاضی‌زاده‌ی رومی و علی قوشچی معروف است. او از سال ۷۵۰ تا ۷۵۳ پادشاهی كرد و با كشته شدنش به‌دست پسر ناخلف خويش، دولت تيموری راه زوال پيمود.

۳. آثــار:

چهار كتاب در زمينه‌ی موسيقی به عبدالقادر مراغه‌ای نسبت داده شده است:

۱. جامع‌الالحان كه آن را در سال ۸۱۸ به‌نام شاهرخ تأليف كرده « در يک مقدمه و ۱۲ باب و يک خاتمه و در خاتمه‌ی آن مجالسی گذارده كه در آن سرودها و شعرهای غنايی عربی و فارسی آمده و برخی از آنها به لهجه‌ی محلی است. » اين كتاب چاپ نشده است، ولی نسخه‌های خطی از آن وجود دارد.

۲. مقاصدالالحان كه آن را در سال ۸۲۱ به‌نام بايسنقر، پسر شاهرخ تأليف كرده است « در يک مقدمه و ۱۲ باب، كه بيشتر آن از درة‌التاج قطب‌الدين شيرازی است. » اين كتاب از روی نسخه‌ی دست‌نويس مؤلف، موجود در آستان قدس، توسط آقای تقی بينش تصحيح و از سوی بنگاه ترجمه و نشر كتاب منتشر شده است.

۳. زبدة‌الادوار در يک مقدمه، يک مقاله و يک خاتمه، در شرح كتاب الادوار صفی‌الدين ارموی، در آن « از افزارهای موسيقی بحث كرده و اشكال آنها را آورده و تاريخچه‌ای از موسيقی‌دوستان گفته. نيز ياد كرده است از ارموی و ادوار و شرفيه‌ی او، از شيخ شمس‌الدين سهروردی شاگرد ارموی و شاگردان ديگر ارموی مانند علی سنايی و حسن زامر و زيتون و گفته كه در اين زمان شيخ عبدالرحمن مراغه‌ای و خواجه رضوان‌شاه تبريزی هستند. » اين كتاب هم به‌صورت نسخه‌های خطی در دست است.

۴. كتاب كنزالالحان « كه در آن عبدالقادر تصنيف‌های خود را به خط مخصوصی نوشته بوده است و نسخه‌ای از آن در دست نيست و ما نمی‌توانيم درباره‌ی خط موسيقی او كه در واقع كار نُت امروز را می‌كرده است، اظهار نظر كنيم. »

۴. مقام عبدالقادر در موسيقی:

نوشته‌های عبدالقادر مفصل‌ترين آثار در زمينه‌ی موسيقی به زبان فارسی تا زمان معاصر است. اين آثار از چند لحاظ دارای اهميت است:

الف. « از لحاظ جنبه‌ی دايرة‌المعارفی موسيقی جامع و كامل است و در آن از همه‌ی مباحث علمی و عملی و نظری موسيقی سخن به‌ميان می‌آيد. »

ب. در مقاصدالالحان يک طريقه‌ی نُت‌نويسی و خط موسيقی به‌كار رفته و نغمه‌ای به نُت در آمده است كه از نظر دقت و صراحت نسبتاً بی‌سابقه است. » ظاهراً در كنزالالحان، كه در دست نيست، مقدار زيادی از نغمات و آهنگ‌ها با شيوه‌ی نُت‌نويسی خاص او ثبت شده بوده است.

ج. در عين حال، او آخرين نويسنده‌ی بزرگ موسيقی تا قرن اخير، يعنی از سلسله‌ی صاحب‌نظرانی مانند فارابی، ابن سينا، قطب‌الدين شيرازی، صفی‌الدين ارموی و... است. همچنين حلقه‌ی مهمی است از يک سلسله‌ی موسيقيدان كه بعدها به دربار عثمانی راه يافتند و در موسيقی آن كشور تأثير گذاشتند.

د. « اصطلاحات علمی و معادل‌های مختلفی كه مؤلف در سراسر كتاب برای بيان دقايق موسيقی آورده است، می‌ارزد كه با دقت و توجه بيشتر مورد مطالعه قرار بگيرد. »

هـ.. عبدالقادر در زمان پر هرج و مرج و خطرناكی می‌زيست كه جان آدمی بهايی نداشت و معاصران وی همچون حافظ شيرازی و عبيد زاكانی از « روزگار تلخ‌تر از زهر » شكوه داشتند. اما او را، بر خلاف آنان « چو سبو دوش‌به‌دوش می‌بردند و چون قدح دست‌به‌دست می‌دادند ». زيرا ظاهراً با زمانه‌ی ناسازگار سر سازگاری داشت، هم حافظ قرآن بود و هم در ماه رمضان سی نوبت می‌ساخت، برای هر روزی يک نوبت. از اين‌رو در دربارها سخت مورد استقبال و تحسين قرار می‌گرفت. و او ظاهراً سازهايی اختراع كرده و همچنين در شيوه‌های آهنگسازی متداول تصرفاتی داشته است.

اما برای ارزيابی دقيق در زمينه‌ی كار موسيقی عبدالقادر، نخست لازم است، دو اثر موجود ديگرش هم به همان نفاست مقاصدالالحان چاپ شود ؛ سپس هر يک از اين آثار مورد پژوهش اهل فن قرار گيرد.

۵. تـأثـيـر:

عبدالقادر به خاطر شيوه‌ی تربيت جامع آن روزگار كه موجب شده بود تا هم حافظ قرآن باشد، هم نوازنده، شاعر، آهنگساز، خواننده و خطاط، تأثير بسيار مساعدی در معاصران خويش برجای گذاشت و آثارش مورد استفاده و مراجعه‌ی آيندگان قرار گرفت. [گفتنی‌ست عبدالقادر در نواختن ساز بربط استاد بود]

ایلکانیان

امیر حسن ایلکانی، بنیانگذار سلسله آل جلایر

فرمانروایان ایلکانی

هنر نزد سلاطین ایلکانی

و چاله را گلستان در راه اين قلم کند. از تجربه با همايون اين به دست آمد که حساب کار قلم را بايد از هر حسابي جدا کرد. از حساب تيراژ بزرگ و درآمد و ناشر مغبون و از اين مزخرفات. اما با گلستان اين تجربه حاصل شد که حساب قلم را از حساب دوستي‌ها نيز بايد جدا کرد. دوستي آدمي‌زاد را از تنهايي در مي آورد؛ اما قلم او را به تنهايي برمي‌گرداند. به آن تنهايي که جمع است. به بازي قدما. قلم اين را مي خواهد. که چه مستبدي است. دوستي ترا رعايت ترا هيچ‌کس تحمل نمي‌آورد.
با گلستان نيز از همان سال‌هاي 24 و 1325 آشنا بوديم. و در همان ماجراهاي سياسي. او اخبار خارجي رهبر را درست مي‌کرد و اين قلم مجله مردم را مي‌گرداند و ديگر کارهاي مطبوعاتي پراکنده. بشر براي دانشجويان و ترجمه اي و قصه‌اي و از اين قبيل. همان ايام يک روز گلستان يک مخبر فرنگي را برداشت و آورد در حوزه‌اي که صاحب اين قلم اداره‌اش مي‌کرد. از همان ايام انگليسي را خوب مي‌دانست و همان روز بود که معلوم شد تماشاگري گفته‌اند و بازي‌گري. احساسي را که آن روز ما کرديم، او خود بعدها گذاشت در يکي از قصه‌هايش. به اسم - به نظرم ـ (باروت‌ها نم کشيده بود). آدم‌ها بايد باشند و حوزه‌ها و روزنامه‌ها و مجله‌ها و حزبي و زدوخوردي تا فرنگي بيايد و تماشا کند و گزارش بدهد که نقطه اوج کدام نمايش کجا است و پرده‌ها را کي مي‌توان کشيد. و گلستان از همان قديم الايام مي‌خواست خودش را در سلک تماشاگران بکشاند. اما بازيگري هم مي‌کرد. اما همين تنها برايش کافي نبود. و به همين علت‌ها بود که از تشکيلات مازندران عذرش را خواستند. به اين دليل که روزنامه انگليسي مي خواند در محيطي که تاواريش‌ها حکومت مي‌کردند.
گلستان مثل همه ما فعال بود. اما نوعي خودخواهي نمايش‌دهنده داشت که کم‌تر در ديگران مي‌ديدي. هميشه متکلم وحده بود. مجال گوش دادن به ديگري را نداشت. اين‌ها را هنوز هم دارد. اما با هوش بود و با ذوق. خوب مي‌نوشت و خوب عکس برمي‌داشت. براي يکي از خرکاري‌هايي که اين قلم کرده است (شرح حال نوشتن براي اعضاي کميته مرکزي حزب توده که در شماره‌هاي مجله مردم مرتب درآمد) او عکس برداشته بود. قلم هم مي‌زد. ترجمه هم مي‌کرد. و اغلب را خوب. و گاهي بسيار خوب. حسنش اين بود که تفنن مي‌کرد (مثل حالا نبود که از اين راه‌ها نان بخواهد خورد) و ناچار فرصت مطالعه داشت. تحمل شنيدن دو کلمه حرف حساب را داشت. اما حيف که درست و حسابي درس نخوانده بود. يعني تحمل نياموخته بود. ناچار نخوانده ملا بود. و چنين آدمي به هر صورت اورژينال هم مي‌شود. گويا کلاس اول يا دوم دانشگاه (رشته حقوق) بود که معلومات زده بود زير دلش و رفته بود به مقاطعه‌کاري. زن و بچه هم داشت و بعد مازندران بود و آن داستان سياست و بعد که به تهران برگشت، بالاي خانه‌اي مي‌نشست که دکتر عابدي منزل داشت. و خانه اين هر دو يکي از پاتوق‌هاي ما بود. ما آدم‌هاي بي‌خانمان. سرمان را مي‌زدي يا ته‌مان را، آن‌جا بوديم. و بعد گلستان به آبادان که رفت باز ول‌کن نبوديم. و اگر هنوز شخصي در عده‌اي از ما بچه‌هاي آن دوره بيدار است و زنده است؛ اين زندگي و بيداري را ما در آن سال‌ها به‌د قت در تن هم‌ديگر کاشته‌ايم. او به پرمدعايي و ديگران به بي‌اعتنايي و بردباري هم‌ديگر را به آدم‌ها راهنما بوده‌ايم و به کتاب‌ها وبه ايده‌آل‌ها. به کمک هم از مخمصه‌ها مي‌گريخته‌ايم و از چاله‌ها. به اتکا هم در وقايع شرکت مي‌کرديم و در خطرها. يک‌بار با هم عهد بستيم که دور از هر ادا و اکسانتريسيته آدمي باشيم عادي و اگر ازمان آمد کاري بکنيم. يادم است يک بار از آبادان ترجمه‌اي از همينگوي فرستاد. که تحصيل پرحاصلي بود. چون آدمي که کاري ازش برمي‌آيد ادا ندارد و آن‌که ادا دارد کاري ندارد. به هر صورت مي‌خواهم بدانيد که اين قلم شايد مي‌توانست در اين روزگار وانفساي فيلم‌سازي او دستي زير بالش مي‌کرد - چون به او ديني دارد - اما حيف که نمي‌تواند. مجموعه داستاني[1] که برايش چاپ کرديم و حق‌البوقش را بالاکشيديم بي‌هيچ ترديد و چون‌وچرايي. تنها به اين علت که او آبادان بود و پول خوب مي‌گرفت و صاحب اين قلم در تهران بود و اوضاعش خيط بود. سيصدو پنجاه تومن بود. يا 375 تومن. و او هم دراين آبادان بود که عاقبت تکليف خودش را روشن کرد. از بازيگري به تماشاگري.
اولين تجربه جدي آن ما با گلستان در خود داستان انشعاب بود. او با ما بود. اما با ما نيامد. ما که انشعاب‌مان را کرديم او تنها رفت و کاغذ استعفايي به حزب نوشت و در آمد. که بله چون نزديک‌ترين دوستان من رفتند ديگر جاي من هم اين‌جا نيست. اعتراف مي‌کرد که به اتکاي ما در آن ماجرا بوده است. اما بيش از آن خودبين بود که همراه جمع بيايد و گمنام بماند. آخر خليل ملکي سر کرده ما بود و او ناچار مثل من دست دوم و سوم مي‌ماند. با اين همه تنهايي سال‌هاي 27 تا 1329 را ما در حضور انس يک‌ديگر درمان کرده‌ايم. و اين ما که مي‌گويم، ملکي است و دکتر عابدي و او و صاحب اين قلم. فکرش را که مي‌کنم مي‌بينم اگر خانه اين سه نفر که شمردم در آن سال‌ها پناهگاه آواره‌اي که من باشم نبود - ممکن بود در آن بي‌ثمري و کوتاه‌دستي دق کرده باشم يا هروييني و ترياکي شده باشم. تا گلستان به آبادان رفت. يعني از اين تنهايي و بي‌ثمري آن ما در تهران به آبادان گريخت. ولي مکاتبه‌مان برقرار بود. و چه‌ مکاتبه‌اي! فحش‌نامه‌هاي او و نصيحت‌نامه‌هاي درآمده از زير اين قلم. اگر روزگاري کاغذهاي آن زمان او را چاپ کنم. معلوم خواهد شد که گاهي چه قدرت‌هاي دست و پا بسته‌اي در درون يک آدم به صورت چاشني بمبي حبس مي‌شود. بيماري‌آور و برمامگوز ساز. شايد اگر او به آبادان نرفته بود حالا روزگارش بهتر بود و با خودش بهتر کنار آمده بود. اما به هرصورت تنهايي آبادان کار خودش را کرد يعني گلستان خل شد. (تکيه کلامي که او خود به ديگران اطلاق مي‌کند) و اثر اين خل شدن را پيش از همه اين صاحب قلم در سرش ديد. که چيزي نوشت درباره شکار سايه و کشتي شکسته‌ها. اولي مجموعه قصه‌هايش و دومي ترجمه‌اي از اين و آن؛ که در يکي از شماره‌هاي مهرگان درآمد[2]. و بي‌امضا. و با احترامات قائقه! ديده بودم که پاي نزديک‌ترين دوستانم دارد در چاله‌اي مي رود که اگر سالم هم درآيد به تقليد کبک‌ها است. آن‌جا توضيح داده بودم که اوريژينال بودن و سبک داشتن مبادا به اين معني گرفته شود که معني را فداي لفظ کردن يا لفظ را کج و کوله کردن. و حسنش اين بود که مطلب را اول تمام و کما ل براي خودش خواندم که چيزي نگفت. زنش هم نشسته بود اما هيچ‌کدام‌شان چيزي نگفتند. و بعد که مطلب چاپ شد او ناراحت شد. دست بر فضا همان ايام به‌آذين نيز همين مطلب را به زبان خودش در انتقاد کتاب نوشت و سخت به او حمله کرد و اين بود که داريوش ميانه افتاد و خطاب به به‌آذين و شايد رو به صاحب اين قلم مطالبي در دفاع از گلستان نوشت. به هر صورت اين جوري کارمان را مي‌کرديم. اما از سر بند آن تجربه کشف شد که گلستان تحمل شنيدن انتقاد را از دست داده. اين بود که ما پس از آن درز گرفتيم. گرچه آن پيش‌بيني ما تا به آن حد درست از آب درآمد که او از حوزه نويسندگي به حوزه تصوير (فيلم‌برداري) تبعيد شد. و حالا اگر هم چيزي مي‌نويسد، چاشني تصويرهايي است که بر پرده مي‌افکند و پشت‌بندي است، وزن و آهنگ‌دار به عنوان شمعي پس ديوار تصاويرش. تصويرهاش بي‌کلام به هم مربوط نيست و کلامش بي‌تصوير جان ندارد. نثري است عايق. و نه هدايت‌کننده به چيزي. حرارتي- يا ضربه‌اي- يا شوري- يا جذبه‌اي.
اين قضايا بود و بود و ما رفت و آمدمان را مي‌کرديم و او کارمند عالي‌رتبه تبليغات کنسرسيوم نفت بود و در برخوردهامان جدي‌ترين مطالب را به صورت شوخي مي‌گفتيم و او ترتيب کارش رابا کنسرسيوم داشت مي‌داد که دکان فيلم‌برداري باز کند و با اعتباري که مي‌دهند ابزاري وارد کند و الخ... ايامي بود که کنسرسيوم نفت بار کارهاي غيرتخصصي نفت را از دوش خودش برمي‌داشت و به اين و آن مقاطعه مي‌داد. اتوبوسراني آبادان را به فلاني – خبازي‌ها را به بهماني- فيلم‌برداري تبليغات نفت را هم به گلستان. گلستان اهل صميميت نيست. کم‌تر درددل مي‌کند. و ناچار تو هم که کنجکاو نباشي چه‌بسا مسايل که بر او بگذرد و تو نداني. اما حدس که مي‌زني. از ترديدهاي اول و درماندگي‌ها. از رفت و آمدها. از مهماني‌هاي به قول داريوش حساب کرده و بعد از گاه‌گداري چيزي از زبانش دررفتن‌ها يا از چاره‌جويي‌هايي که غيرمستقيم از تو يا از ديگري مي‌کند. به هر صورت مي‌ديديم که گرفتار است. اما چه مي‌توانستيم کرد؟ آن ايام تصميم را مي‌گويم. داد مي‌زد که روزي هزار بار از خودش مي‌پرسد بکنم يا نکنم؟ قرار بستن با کنسرسيوم را مي‌گويم و فيلم‌برداري تبليغاتي براي ايشان را. همان ايام بود که بارها پاپي شد که چرا تو نمي‌آيي کارمند کنسرسيوم بشوي؟ معلوم بود که هنوز به تنهايي جرأت ندارد. که با هم کار مي‌کنيم و از اين حرف‌ها. حالِ کسي را داشت که در شب تاري مي‌خواهد از قبرستاني بگذرد و همراه مي‌خواهد... اما عاقبت کرد. به اين اعتبار که مدتي کار گل خواهد کرد و بعد که قرض‌ها تمام شد، دستگاهي خواهد داشت براي خودش و سرمايه‌اي و فرصتي براي کار حسابي کردن. استدلال بدي نبود. به قيمت يکي دوسال مزدوري يک عمر سرپاي خود ايستادن. غافل از اين‌که راه‌ها تقواي بيش‌تري را درخورند تا هدف‌ها. خود اين قلم يک بار مزدوري را در حدود هزار تومان سنجيده بود و حالا او داشت زير بار ميليون‌ها مي‌رفت. آخر اين هم هست که آدم‌ها متفاوت‌اند و برداشت‌ها. و معني لغات از اين کس تا به ديگري يک دنيا فرق مي‌کند. به هر صورت لال که نمي‌نشستيم. گپي مي‌زديم. از او هميشه تشويقي به زير بالش را گرفتن و الخ... و از ما نمودن راهي و تخديري؛ اما چشم و گوش گلستان دريچه‌هايي بود هم به درون خويش باز؛ نه به دنياي خارج. آن‌قدر مرکز عالم خلقت بود که تصورش را نمي‌شود کرد. من هيچ‌کس را آن‌قدر اشرف مخلوقات نديده‌ام.
تا يک روز در آمد که بيا برو خارک. پرسيدم که چه؟ معلوم نشد. چيزهايي البته که گفت؛ اما نه به‌صراحت. قرار بود از لوله‌کشي نفت به خارک فيلم بردارند و بفهمي نفهمي اين را هم گفت که ممکن است مطالعه من به کار تهيه عکس‌ها و فيلم‌ها بخورد. و صاحب اين قلم البته که گفت که گفتارنويس قيلم ديگران نيست. اما به هر صورت سفري بود؛ و اين تن مرده سفر هميشه پا به رکاب بود. به خرج کنسرسيوم و به همان تشريفات که ديگران مي‌رفتند. ديداري و بعد فلم زدن‌ها. به محض مراجعت سه چهار هزار کلمه‌اي به دستش دادم که طرح اوليه کار خارک، حرف و سخن با گلستان بود؛ اما البته که طرف اصلي کنسرسيوم بود و همه چيز قرار و قاعده لازم داشت و طرح و پيش‌بيني مخارج. حتي کتاب نوشتن. تا دو سه هفته بعد يک روز تلفن کرد که ريپتون مي‌خواهد ترا ببيند. رييس انشارات کنسرسيوم. که دو سه بار خانه گلستان ديده بوديمش. مردي بود فرانسوي و پلي تکنيک ديده که از شعر و نقاشي هم خبري داشت. معلوم بود که طرف اصلي مي خواهد اين کتاب‌نويس درباره خارک را ببيند و بشناسد و آخر قراري و از اين حرف‌ها و رفتم. در آمد که شنيده‌ايم مشغول کتابي دربارة خارک هستيد؟ گفتم درست است. گفت دل‌تان نمي‌خواهد قرار و مداري بگذاريم و مثلاً کنتراتي؟ گفتم راستش اين قلم تا کنون به سفارش کار نکرده. گدشته از اين‌که معلوم نيست چه از آب دربيايد... گفت پس چه کنيم؟ گفتم بسيار متشکر از آن سفر و آن امکان‌ها که داديد براي مطالعه ولي بهتر است صبر کنيم تا کار بي‌عجله تمام بشود و بي‌اجبار يک وظيفه سفارشي. آن وقت اگر به دردتان خورد، مال شما؛ و گرنه مال خودم. ريپتون پسنديد و خداحافط شما. و اين قضيه مال سال 38 بود.
و اين فضايا بود و بود و کار خارک خوش‌خوشک پيش مي‌رفت که گلستان يک روز درآمد که برو فلان چک را از صندوق کنسرسيوم بگير. ايامي بود که او دکانش را تازه باز کرده بود؛ اما درحقيقت هنوز سفارش‌پذير انحصاري کنسرسيوم بود. معلوم بود که دارند پيش‌قسط مي‌دهند. و معني نداشت پيش‌قسطي گرفتن براي کاري که قرار دادي برايش نوشته نبود. ناچار نرفتم. دو سه بار ديگر تلفن کرد که باز طفره رفتم. تا آخر در آمد که چکي است و نوشته شده و نمي‌شود برش گرداند و از اين حرف‌ها. و تو نگيري سوخت مي‌شود. اين استدلال کودکانه عاقبت از سوراخ احتياج وارد اين گوش شد و رفتم. و چک را گرفتم. سه هزار تومان بود. خرده‌اي کم‌تر. بابت ماليات و از اين حرف‌ها. و پول، پول کلاني بود. بزرگ‌ترين حق‌التحريري که تا آن وقت گرفته بودم. که عجب غلطي بود! و به چه زخمي بزنيش؟ باهاش خانه‌مان را رنگ کرديم. سرتا پا. بله روشن‌فکرها را همين جوري‌ها مي‌خرند.
باز مدتي گذشت که در آن فصل‌هايي از خارک را براي گلستان خوانده بودم که باز يک روز خبر آورد که مأموريت ريپتون دارد تمام مي شود و فلان روز مي‌رود و نفر جانشين او ممکن است از کار خارک بي‌خبر بماند و از اين حرف‌ها. اگر مايلي برو سرو ساماني به کارت بده. گمان کرده بود که در حناي آن سه هزار تومن اين دست و فلم رنگي شده است. که رفتم و فصل‌هاي ديگري از کتاب را براي خودش خواندم و تمام که شد پرسيدم گمان مي‌کني چنين کاري با اين نوع برداشت به دردشان بخورد؟ گفت مگر خلي؟ براي من کار خارک قرار نبود يک کار تبليغاتي باشد و مي‌دانستم اين فلم چه مي کند؛ اما اين را هم مي‌دانستم که با گلستان و کنسرسيوم بايد با حساب و کتاب طرف شد. اين بود که گفتم کار اين است که هست. ببين اگر به دردشان مي خورد که مال آن‌ها و تو خود وکيل حق‌التحريرش. و اگر به دردشان نخورد خبرم کن. و خبر کرد. پرسيدم پس آيا هيچ بده را به هيچ بستان کاري نيست؟ عيناً و اين اشاره بود به سه‌هزار تومن که کنسرسيوم داده بود و سه‌چهار هزار کلمه‌اي که اين فلم داده بود. در چنان دستگاهي البته که هر کلمه را بايد به پيش از يک تومن بفروشي و معلوم شد هيچ بده را به هيچ بستان کاري نيست. و کار خارک به اين صورت خاتمه يافت. که بعدها دانش چاپش کرد. دنبال اورازان و تات‌نشين‌ها. چه خوش‌حالم که اين چاله را با سه‌هزار کلمه پر کردم. سه هزار کلمه‌اي که نه کسي ديد و نه شنيد. و نه به امضاي اين قلم بود. ولي اگر قرار باشد مدام بخواهي چاله‌اي را با چند هزار کلمه پر کني؟ و اين است عاقبت کار فلمي که افسارش لق باشد. در تجربه خارک اين قضيه روشن شد که اگر قرار باشد هر کدام از ما در بده‌بستان‌هامان پاي دوستان‌مان را در چاه و چاله کنيم، ممکن است آن دوست برمد و آن‌وقت دستگاهي که به اعتبار تو با آن دوست حرف و سخني پيدا کرده نه تنها که براي آن دوست، حتي براي خود تو شمشير را از رو ببندد. گرچه چنين خطري براي گلستان پيش نيامد - که خرش از پل گذشته بود - اما عواقبي براي اين فلم داشت که يکي‌ش را مي‌آورم.
اين قضايا بود و بود تا «موج و مرجان و خارا» درآمد. در اين مدت ما دانسته بوديم که هرکداممان راهي داريم و حرفي ديگر. و ديگر آن ايده‌آل‌هاي جواني مشترک نيست و نان‌خوردني هم در کار است و تو نمي‌تواني کفاره‌دهنده گناهي باشي که ديگري کرده است و ديگري هم نمي‌خواهد جواب‌گوي کله‌خري‌هايي باشد که تو مي‌کني. و به هر صورت معلوم شده بود که اگر به چاه مي‌رويم، يا به برج عاج، حماقت است اگر انتظار همراهي ديگري را داشته باشي. و دانسته بوديم که در اين عرصات هر کس مسؤل نامه اعمال خويش است. و موج و مرجان و خارا مي گفت که حالا گلستان شده است حماسه‌سراي صنعت نفت که مرا و ما را در آن هيچ دستي نيست و به طريق اولي هيچ حقي براي حماسه‌سرايي. تنها يک صحنه از آن فيلم ديدني بود که بهش گفتم (يعني فيلم را که در خلوت ديدم ازم خواست چيزي بنويسم، شايد به قصد نخستين ارزيابي‌ها براي عرضه‌داشت کارش که يکي دو صفحه‌اي نوشتم.). آن‌جا که لوله قطور نفت را دفن مي‌کردند. و نوعي تشييع جنازه در آمده بود کارشان. بعد هم در کلوب فيلم ديديمش. روزگاري که تجربه زودگذر کتاب ماه هنوز به بن‌بست نرسيده بود. و البته که مي‌بايست درباره‌اش چيزي منتشر کرد. فرخ غفاري داوطلب شد. و که بهتر از او. که ما خودمان اين‌کاره نبوديم. اما يک هفته بعد عذر آورد که به ديگري رجوع کن. و اين ديگري جلال مقدم بود که پذيرفت. اما او هم ده پانزده روزي معطلمان کرد و بعد عذر خواست. ناچار احساس نارو خوردن پيش آمد. اين بود که از «بهرام بيضايي» خواستيم که چيزي نوشت. کارنامه فيلم گلستان که با عزت و احترام و دستکش‌پوشيده حالي کرده بود که گلستان شده است نردبان تبليغات کمپاني نفت. و مقاله هنوز به چاپ‌خانه نرفته بود که قريشي مباشر کيهان در کار کتاب ماه آمد و در گوشم گفت که رييس گفته است نمي‌خواهيم کلاه‌مان با گلستان توي هم برود. ايامي بود که گلستان براي کيهان دو سه تا فيلم تبليغاتي ساخته بود و زمينه مي‌ريخت براي يک کثيرالانتشار را در اختيار داشتن که بوق وکرناي ستاره‌سازي و جايزه‌هاي فيلم و ديگر قضايايش تأمين باشد... و ما نشنيده گرفتيم آن پيغام را. و مقاله که رفت چاپ‌خانه مطلب تجديد شد. که از کوره در رفتم. و متن قرار داد را گذاشتم جلو روي مباشر که حق دخالت در تنظيم مطالب را ندارد و الخ... و گذشت. روزهايي بود که مجله داشت توقيف مي‌شد؛ در شماره سوم. و بيش از اين بحث بر سر فرس فرار کرده جا نداشت. و با داريوش و عيال، سه نفري مي‌دويديم از دادستاني به تبليغات و از سازمان امنيت به وزارت فرهنگ که شايد به يکي بفهمانيم لزوم وجود شخص شخيص چنان مجله‌اي را که با دو شماره يک دسته شصت نفري را به تکاپو انداخته بود. و غافل بوديم که همين اجتماع ايجاد وحشت کرده است و گرنه ما که بوديم؟ و گلستان که بود؟ که هر يک از ما را به تنهايي چه به‌راحتي مهار مي‌کنند. يا رها مي‌کنند تا در دنياهاي تنگمان بپوسيم. يا ذله که شديم رضايت بدهيم به زينت‌المجالس اين غارتکده شدن!

خرداد 1343

----------------------------
پانويس‌ها:
1. زندگي خوش کوتاه فرنسيس مکومبر، چاپ امير کبير، سال 27
2. دي ماه 1329

بخشي از کتاب «يک چاه و دو چاله»

سیمون دوبوار (۹ ژانویه ۱۹۰۸ – ۱۴ آوریل ۱۹۸۶) از چهره‌های ماندگار عرصه‌ی اندیشه و عمل مسئولانه‌ی اجتماعی است. کتاب مشهور او، "جنس دوم" نقشی بنیادگذار در جنبش فمینیستی دارد.