گفت و گو با دكتر محمد صنعتى‏

 رويكرد روانكاوانه به آثار هنرى از ديرباز در ميان روانكاوان و منتقدان در حوزه نقد ادبى رايج بوده چنان كه خود فرويد با نقد روانكاوى داستايوفسكى و شكسپير آغازگر اين شيوه بود. چنين رويكردى به حوزه هنر و ادبيات در كشور ما نيز گرچه سابقه‏اى چندان طولانى ندارد اما همين ميزان توجه، توانسته است جذابيت‏هاى بسيارى را در حوزه نقد ادبى به وجود آورد و به تبع، مخاطبان بيشترى را به سوى خود جلب كند.

 دكتر محمد صنعتى، روانكاو و نويسنده معاصر كشورمان در زمره معدود افرادى است كه توانسته دو حوزه روانكاوى و هنر را به خدمت يكديگر درآورد و دو كتاب صادق هدايت و هراس از مرگ و تحليل‏هاى روان‏شناختى در ادبيات و هنر از جمله آثار اوست كه با داشتن چنين رويكردى به نگارش درآمده‏اند. پشت سر گذاشتن يكصدمين سال تولد پروين اعتصامى بهانه‏اى شد تا سراغ اين روانپزشك شهير كشورمان برويم و موضوع «جنسيت در اشعار پروين» را با تحليل‏هاى روان‏شناختى او بازكاوى كنيم.

 پروين در ميان اهل ادبيات به «شاعره‏اى كه مردانه شعر مى‏گويد» شهرت دارد، شاعره‏اى كه با تكيه بر سنت قدما سروده‏هايش بيش از هر چيز، صبغه‏اى اخلاقى دارد؛ اما شعر و شاعر از نظر يك روانكاو مى‏تواند تحليلى ديگرگونه نيز داشته باشد، تحليلى كه با شيوه روانكاوانه، به لايه‏هاى درونى اثر و انگيزه‏هاى خالق آن نظر دارد و از نگاه دكتر صنعتى اين خصيصه پنهان در شعر پروين نه مردانه بودن شعر پروين كه، غيرجنسى بودن اشعار اوست.

 قبل از اين كه سراغ شعر پروين برويم ابتدا به عنوان مقدمه بفرماييد جنسيت از ديدگاه روان‏شناختى چه تعريفى دارد؟

 وقتى از جنسيت حرف مى‏زنيم ابتدا چند مفهوم به ذهنمان مى‏رسد. اول تفاوت جنسى بين زن و مرد است بدين معنا كه اين دو، تفاوت‏هاى آناتوميكال با هم دارند يعنى اندام‏هاى تناسلى متفاوتى دارند و تفاوت‏هاى فيزيولوژيك كه مربوط به هورمون‏هاست و نيز تفاوت‏هاى رفتارى كه به گونه‏اى مى‏توان گفت بخشى از اين تفاوت‏ها نيز وابسته به تفاوت‏هاى فيزيولوژيك يا هورمونى است. دومين معناى جنسيت به معنى لذت جنسى است و سومين مفهوم آن در رابطه با توالد و تناسل است و اين كه رابطه جنسى در نهايت به توليد مثل مى‏رسد كه براى بقاى نسل و بقاى انواع لازم است.

 البته ما تعريف ديگرى هم از جنسيت داريم كه به معناى رفتارهاى وابسته به جنس است مثل اين كه به دليل تفاوت‏هاى فيزيولوژيكى، مردان پرخاشگرتر هستند يا موارد بسيار ديگرى كه همگى وابسته به فرهنگ هستند نظير اين‏كه گفته مى‏شود خانم‏ها غالباً منفعل‏اند، ناقص‏العقل‏اند و چيزهايى از اين قبيل كه غالباً توسط فرهنگ القا مى‏شوند. گاهى هم از گفتمان زنانه و گفتمان مردانه حرف مى‏زنند.

 همان طور كه مستحضريد بسيارى از صاحبنظران در مورد پروين بر اين عقيده‏اند كه اشعار او چه در مضمون و محتوا و چه در قالب و زبان، اشعارى مردانه است. سؤال اين است كه اصلاً جنسيت در شعر بر چه مبنايى ارزيابى مى‏شود و ديگر اين‏كه آيا مى‏توانيم جنسيت را در محتوا و مضمون جداى از زبان ببينيم؟

 پروين شاعر محبوبى است و در اين جامعه مدافعان بسيار دارد و مدتى پيش هم يكصدمين زادروز او بسيار باشكوه برگزار شد. و البته از خصوصيات محبوبيت او، كه شايد در نوع خود كم‏نظير باشد يكى اين است كه در سه دوره حاكميت سياسى يعنى دوره رضاشاه، محمدرضا شاه و دوران انقلاب اسلامى، هم براى حكومت‏ها محبوب بوده و از او حمايت مى‏شده و هم توده‏ها او را دوست داشتند و با شعرش رابطه برقرار مى‏كردند و با اين‏كه اشعارى در ذم حاكمان زورگو و مستبد دارد ولى آن‏قدر خانمانه و موقر، استبداد و زورگويى را نقد كرده، كه هيچ حاكمى با آن همانندسازى نكرد و نقد استبداد پروين را به خود نگرفت. حتى رضاشاه كه با او همزمان بود ظاهراً پيشنهاد كرده بود كه او نديمه ملكه شود؛ در سال‏هاى آخر حكومتش هم گويا براى پروين نشان و جايزه مى‏فرستد كه البته پروين آن را نمى‏پذيرد ولى به خاطر اين سركشى هم مجازات نمى‏شود، شايد به خاطر آن كه زن بود، يا بخشى از اشرافيت حاكم بود، بالاخره پدرش اعتصام‏الملك بود و گرد او حلقه‏اى از اشرافيت و دانشگاهيان و اهل فضل جمع بودند كه با او رفت و آمد داشتند. شايد هم علت، خصوصيت شعر او باشد كه برانگيزاننده و برآشوبنده نبود و براى حاكمان نمى‏توانست تهديدكننده باشد. شعرى سليس، روان، حتى گاه خوش آهنگ و در قالب مناظره‏ها و گفت‏وگوها و همراه با نكته‏سنجى‏ها و حاضرجوابى‏هايى كه مى‏تواند لبخندى به لب خواننده جارى سازد ولى تكان‏دهنده نيست، برآشوبنده نيست. از اين رو همواره مى‏توانست براى دانش‏آموزان دبستانى و دبيرستانى به عنوان شعرى روان و آموزنده و بى‏خطر شناخته شده و براى نويسندگان كتب درسى نيز لااقل در 50 - 60 سال گذشته اشعارى مقبول بوده است. از كتب درسى زمان رضاشاه اطلاعى ندارم ولى فكر مى‏كنم - و حتماً از دهه 1330 به بعد - هر كودك دبستانى با شعر پروين در كتب درسى آشنا مى‏شد. در حالى كه نويسندگان و شعراى مدرن ايران از دهه بيست به بعد، بخصوص شعرا و نويسندگان طراز اول، هيچ كدام اجازه ورود به كتب درسى را نداشتند، فقط شايد از نيمه دوم دهه 40 و يا دهه 50 آن هم به ندرت شايد نوشته‏اى از آنها وارد كتاب‏هاى درسى شده بود. البته دورانى كه من در مدرسه بودم (كه قطعاً به ياد ندارم شعر و قصه نو در كتب درسى ببينم) در آن زمان نويسندگان و شعراى مدرن، يا چپ شناخته مى‏شدند مانند فرخى، سايه، شاملو و اخوان، يا ضد حكومت شاه به شمار مى‏آمدند مانند عشقى، هدايت و آل‏احمد و يا تابوشكن و منتقد فرهنگى بودند، باز هم مانند هدايت يا فروغ. از اين گذشته، اساتيد بزرگ دانشكده ادبيات هم بسيار سنت‏مدار و گذشته‏نگر بودند و به هيچ عنوان حركت‏هاى نو در ادبيات را نمى‏پذيرفتند، چه در شعر و چه در نثر. بنابراين مسلم بود كه شعراى شعر نو از نيما به بعد به عنوان شاعر به حساب نيايند. از اين رو در جوّى كه انديشه و بيان محدود بود و سانسور غالب، از همه مهم‏تر و در درجه اول سانسور عرفى و فرهنگى توده‏ها يا عوام بود (سانسورى كه اغلب توسط خود مؤلف و با آگاهى از ارزش‏ها و اخلاق پذيرفته شده و تثبيت شده در جامعه اعمال مى‏شد). و اگر نوشته‏اى مى‏توانست از روادارى و مميزى اين سانسور عبور كند، بعد مى‏رسيد به سانسور دولتى كه به جز جنبه سياسى، از بسيارى جهات روادارتر از سانسور عرفى و عوام سالارانه توده‏ها بود. اگر از سانسور دولتى هم مى‏گذشت، ممكن بود نتواند از مميزى اساتيد بزرگ ادبيات فارسى دانشگاه تهران بگذرد كه بايد آن را نقد آكادميك بناميم. و پس از آن براى ورود به كتب درسى بايد از روادارى هيئت منتخب فرهنگ و آموزش و پرورش نظام (كه بخش ديگرى از سيستم نقد ادبى محسوب مى‏شد و علاوه بر كتب درسى مى‏توانست بر انتخاب كتاب سال هم نظارت داشته باشد البته ممكن بود هيئت منتخب ديگرى در آن وزارتخانه اين كار را انجام مى‏داده) و پس از گذشتن از اين خوان‏ها، تازه مى‏رسيد به فيلتر نقد مطبوعاتى و غيردانشگاهى. از اين رو شعرا و نويسندگان محدودى بودند كه مى‏توانستند از چهار خوان سانسور عرفى و توده‏اى، سانسور دولتى، سانسور آكادميك و سانسور مطبوعاتى و غيرآكادميك بگذرند و به كتب درسى راه يابند و پروين اعتصامى يكى از اين نوادر بوده است كه شعرش از نظر حاكمان سياسى و فرهنگى بى‏خطر و مفيد ارزيابى مى‏شد.

 به اين ترتيب مقبوليت اشعار پروين را در روزگار خود به عنوان حسن نمى‏توان تلقى كرد؟

 اين حسن است يا عيب نمى‏دانم، ولى اغلب شعرا و نويسندگان كلاسيك كه در چارچوب باورها و ارزش‏هاى پذيرفته شده جامعه آثار خود را خلق مى‏كردند اين گونه بودند؛ يعنى از اين چهار سانسور دولتى، توده‏اى، آكادميك و مطبوعاتى به راحتى مى‏گذشتند. هم مورد تأييد حكومت‏ها بودند و هم محبوب توده‏ها و هم مقبول آكادمى و رسانه‏ها، تنها ممكن بود از نظر روشنفكران و يا هنرمندان آوانگارد و پيشرو با ارزش نباشند كه در جوامع جهان سوم گروه بسيار كوچك و اغلب كم‏قدرتى هستند. اين گروه شايد هيچ گاه شعر پروين و شعرايى مانند او را نمى‏توانستند بپذيرند و اينها خود گروهى بودند كه هم از طرف حكومت‏ها طرد مى‏شدند، هم از طرف توده‏هاى مردم و هم از طرف آكادمى‏ها؛ گرچه احتمالاً در درازمدت ممكن است بسيار هم اثرگذار باشند.

 به هر تقدير پروين همواره در جامعه ايران، شاعرى محبوب بوده است؛ محبوب و با ايماژى معصوم و مظلوم و اين دو ويژگى آخر است كه به او نوعى تقدس مى‏دهد و نقد شعر او را مشكل مى‏كند. معصوميت و مظلوميت او، هم در چهره بى‏پيرايه، نجابت معصومانه و سيماى كودكانه‏اش و هم در مضامين و محتواى شعرهايش و شايد به سبب سادگى و بى‏پيرايگى زبان شعريش حضور داشتند و از او همواره شاعرى مردم‏پسند و پرطرفدار - به ويژه بين مردمان ميانسال به بالا - خلق كرده است، نسل جوان معمولاً از پند و اندرز خوششان نمى‏آيد البته شايد عوامل ديگرى هم در شهرت و محبوبيت او بين مردم دخيل بوده، مثلاً مرگ زودهنگام و غيرطبيعى او، همان گونه كه در مورد فروغ فرخزاد، ميرزاده عشقى، فرخى يزدى، صمد بهرنگى و هدايت، آل احمد و دكتر شريعتى مى‏توانست يكى از عوامل مهم براى جلب توجه بيشتر مردم به آنها باشد؛ بخصوص گزارش مظلومانه بودن و ناروا بودن مرگ آنها تا حد شهادت؛ مثلاً در مورد پروين و صمد بهرنگى و... كه به اسطوره‏اى شباهت دارد.

 مرگ او مگر در نتيجه سهل‏انگارى پزشكى نبوده؟

 شايد بوده ولى ما واقعيت‏هاى مربوط به بيمارى و مرگ او را از طريق روايت‏ها شنيده‏ايم و آنچه گزارش شده اين است كه پزشك معالج او بيمارى تيفوئيد را براى پروين تشخيص مى‏دهد ولى داروى مؤثر بر آن را تجويز نمى‏كند! البته از اين سهل‏انگارى‏ها يا اشتباهات و كوتاهى‏ها در سيستم پزشكى ديده مى‏شود ولى وقتى مى‏دانيم كه داروى مؤثر و انتخابى تيفوئيد كه كلرامفنيكل بوده تقريباً 9 - 8 سال پس از مرگ پروين كشف شده است يعنى در 1949؛ آن وقت ممكن است به صحت گزارش‏ها ترديد كنيم. (البته اكنون از داروهاى جديدترى براى درمان تيفوئيد استفاده مى‏شود) شايد درمان‏هاى سنتى به هنگام بيمارى پروين وجود داشته، ولى مى‏دانيم كه آنها تأثير نسبتاً قطعى و قابل توجه بر تيفوئيد نداشتند. شايد آنتى بيوتيك‏هاى ديگرى هم تجويز مى‏شده ولى نمى‏دانيم كه پزشك براى او چه دارويى تجويز كرده بوده و به احتمال قوى پرونده پزشكى او هم در دست نيست و بنابراين گزارش مرگ او تا حدودى اسطوره‏اى شده است بخصوص در جامعه مرگ‏انديش ما كه گزارشگران مرگ، در اسطوره‏پردازى مرگ مظلومانه بسيار توانمندند. بخصوص اگر در مورد مرگ آدم مشهورى ابهام و ايهام هم وجود داشته باشد چون بالاخره در فرهنگ ما مظلوميت، ارزشى والاست و به سرعت به تقدس مى‏رسد بنابراين براى نقد آن بايد مراقب سوءبرداشت‏ها و سوءتفاهم‏ها بود.

 آيا اين مظلوميت و معصوميت كه شايد بيشتر به عنوان خصوصيتى زنانه تعريف شده باشد، نظر آنها را كه شعر پروين را مردانه مى‏دانند رد نمى‏كند؟

 گرچه همانطور كه مى‏گوييد در يك جامعه مردسالار مانند جامعه ما زنان قاعدتاً بزرگ‏ترين اقليت مظلوم و سركوب شده‏اند، ولى اسطوره‏ها و الگوهاى معصوميت و مظلوميت در فرهنگ ما غالباً مردند از سياوش و سهراب و اسفنديار و فرود گرفته، كه اسطوره‏هاى پيش از اسلام هستند تا اسوه‏هاى معصوميت در مذهب ما و ديگر اديان! از اين نظر نمى‏توان گفت كه معصوميت و مظلوميت خصوصيت زنانه است بخصوص براى زنى كه وارد فعاليت‏هاى اجتماعى مى‏شود. الگوى عرفى معصوميت و ايماژى كه بسيار در نوشته‏ها، قصه و نمايش و فيلم يا در شعر و نقاشى مى‏بينيم، الگو و ايماژ كودك است كه پس از انقلاب هم حضور چشمگيرى در سينماى ايران داشته است. همان طور كه قبلاً گفتم پروين اعتصامى هم با چهره ساده و كودكانه‏اى شناخته مى‏شود كه نشانه معصوميت است، معصوميتى كه به مرگى مظلومانه پيوند مى‏خورد.

 به اين ترتيب شما وجه كودكانه و معصومانه اشعار پروين را غالب مى‏دانيد؟

 نخير، وجه كودكانه در شعرش غالب نيست. قصيده‏هاى او كه زندگى گريز و به شدت مرگ‏انديش است عرفانى‏اند بقيه شعرها داراى خصوصيتى دوگانه يا متناقض‏اند. از آن‏جا كه غالباً اندرزگوست بنابراين بيشتر پدرانه يا مادرانه جلوه مى‏كند، به اصطلاح والدمآب است، شايد بشود گفت كه پس از سعدى در گلستان، پروين مشهورترين شاعر پارسى زبان پندآموزست، البته تا آنجا كه من مى‏شناسم. ولى از سوى ديگر همين شعرهاى پندآموز كه به شكل مناظره و گفت‏وگو سروده شده به لحاظ به كارگيرى عناصر حيوانى، گياهى يا حتى جمادى (مثل تابه و ديگ، دلو، سوزن، زنجير، تير و كمان، شانه و آئينه) گرچه بخصوص در مورد عناصر حيوانى مانند گفت‏وگوى مورچه و فيل، ماهيخوار و ماهى، گنجشك و كبوتر، روباه و ماكيان، زاغ و طاووس، سگ و گربه، گربه و شير ژيان و مور و مار ممكن است يادآور كليله و دمنه يا موش و گربه عبيد زاكانى باشد يا وقتى به لاله و نرگس، گل و بلبل، شاهد و شمع، طوطى و شكر، شمع و پروانه مى‏رسد يادآور بسيارى از اشعار كلاسيك فارسى است ولى در ضمن خيلى از آنها شبيه قصه‏هاى كودكان است با زبانى ساده، بى‏پيرايه، مستقيم و با حضور حيوانات و گياهان و اشياى سخنگو. نيز خواندم كه محمد استعلامى پروين را پيشگام ادبيات كودكان دانسته ولى به هر صورت در هر دو حالت - چه والدمآبانه و چه كودكانه - شعر او اين معصوميت را نيز القاء مى‏كند.

 به اشعار عرفانى و مرگ‏انديش پروين اشاره كرديد آيا مى‏توان اين اشعار را واجد خصوصياتى مردانه دانست؟

 من مقاله دكتر عبدالحسين زرين‏كوب با عنوان «زنى مردانه در قلمرو شعر و عرفان» را خواندم و يك بار ديگر شعرهاى پروين را مرور كردم، با اين كه اشعار پروين توسط متوليان دانشگاهى ادبيات سنتى ايران با اشعار سعدى، حافظ، مولوى و ناصرخسرو مقايسه شده اما بدون تعارف حتى در اشعار عرفانى وقتى شعر حافظ و سعدى و مولوى را مى‏خوانيد مى‏توانيد احساس‏هاى مردانه اين شاعران را در شعرشان آشكار ببينيد، از رابطه حرف مى‏زنند، از رابطه‏هاى انسانى كه در آن احساس‏هاى انسانى و ناگزير، احساس‏ها و نگرش‏هاى مردانه آنها جلوه‏اى ملموس دارد، حتى از احساس‏هاى خود در رابطه با جنس مخالف مى‏گويند، درباره ديگر ابعاد جنسى صحبت مى‏كنند. اما شعر پروين غالباً چنين خصوصيتى ندارد كه مردانه به حساب آيد مگر آن‏كه هر سخن عرفانى را مردانه بدانيم! يا آنجا كه شعر بيش از آن كه به تجربه‏هاى شاعرانه و زندگى زيسته و احساس‏ها و تجربه‏هاى شخصى شاعر بپردازد، به منطق و اخلاق روى آورد! و ما هر چه منطقى و اخلاقى است مردانه تلقى كنيم؛ در برابر زنانه، كه به هر چه احساسى و غريزى و خردگريز است مى‏گويند. يعنى كليشه‏هاى جامعه مردسالار! كه مردان را با عقل و منطق مى‏شناسد و زنان را با احساسات و عواطف! در اين صورت شعر پروين كه يا عرفانى است و يا منطقى و اخلاقى مى‏تواند مردانه طبقه‏بندى شود زيرا همه اين‏ها همان گفتمان مردانه يا معيارها و ارزش‏هاى جامعه مردسالار ايرانى است والا شعر پروين به معناى دقيق كلمه مى‏تواند «غيرجنسى» تلقى شود يعنى نه مردانه است و نه زنانه البته هيچ كدام را نبايد مطلق تلقى كرد زيرا پروين در بخشى از اشعار خود هم انديشه‏ها و معيارهاى اخلاقى جهان مردانه را بازتاب مى‏دهد و هم از سوى ديگر در چند شعر درباره خودش و چند شعر ديگر درباره زنان باورهاى تحميل شده به شخصيت زنان وابسته را بازتوليد مى‏كند. در چند شعر نيز از حقوق زنان و كشف حجاب سخن مى‏گويد ولى به طور غالب نه مى‏توان به شعر او، شعر مردانه اطلاق كرد و نه شعر زنانه.

 اگر به قصيده‏ها كه بيشتر اشعار عرفانى او را شامل مى‏شود نگاه كنيم، اثرى از جنسيت نمى‏بينيم، در مناظره‏ها هم همين طور، گفت‏وگوهايى بين حيوانات و گياهان و جمادات است كه بخصوص در زبان فارسى فاقد جنسيت هستند و به شاعر اين فرصت را داده‏اند كه بتواند جنسيت خود را پشت غيرجنسى بودن نام اين ابژه‏ها و ضمير سوم شخص در زبان فارسى مخفى كند يا از آن بگريزد.

 در مورد تحليل‏هايى كه شعرهاى پروين را زنانه مى‏دانند نظرتان چيست؟

 خانم دكتر روح‏انگيز كراچى در كتاب خود، پروين اعتصامى به حوزه محسوسات مى‏پردازند و اعتقاد دارد كه «پروين بيش از هر شاعر ديگرى از واژه‏هايى چون سوزن، نخ، رفوگر، وصله، جامه، پيرهن، قبا، درزى، مطبخ، ديگ، تاوه، لوبيا، نخود، سير، پياز، عدس، جاروب، دلسوزى و تيماردارى استفاده كرده، واژه‏هايى كه «نشان‏دهنده زبان زنانه است" و ادامه مى‏دهد كه «به استناد همين بخش از كاربرد زبان است كه ادعاى زنانه بودن زبان شعر پروين را مى‏توان مطرح كرد» (ص 61). گرچه شايد حرف درستى باشد كه زنان خانه‏دار بيشتر با اين واژه‏ها سروكار دارند ولى در اشعار پروين اين واژه‏ها غالب نيستند، او به همان اندازه و يا بسيار بيش از آن‏كه نام اشياء درون آشپزخانه يا وسايل خياطى را به كار برد، از نام حيوانات و جانوران و گياهان، شاه و قاضى و محتسب و دزد و عيار و شاهد و شمع و باغ و برزيگر و قباد و بزرگمهر و انوشيروان و غيره استفاده كرده يا از زبان عرفانى كه به دشوارى مى‏توان آنها را زنانه دانست و تازه اگر هم ناگزير براساس اين نام‏هاى خانگى بخواهيم شعر پروين را ارزيابى كنيم بيشتر مى‏توان متوجه شاعرى شد كه در خانه منزوى است. گزارش‏هاى گوناگونى نيز بر اين واقعيت تأكيد دارند كه پروين زنى منزوى بوده است. مثلاً خانم دكتر كراچى مى‏نويسد «... متانت و انزواطلبى شاعر را نتوانستند به فساد تعبير كنند» (ص 36). يا شفيعى كدكنى مى‏نويسد: «او شاعرى اجتماعى و زنى منزوى بود».

 اگر استفاده از واژه‏هاى مربوط به لوازم خانه در اشعار پروين حاكى از زنانه بودن اشعار او نيست پس نشانه چيست؟

 گفتم كه در كنار تفسير زنانگى، بيشتر مى‏توان از خانه‏نشينى و انزوا سخن گفت گرچه بسيارى از منتقدين توجه به اشياء خانگى را نشانه زنانگى مى‏دانند مثلاً كتايون مزداپور (در يادواره اختر چرخ ادب ص 82) آن را به طرز برداشت زن از دنيا تعبير مى‏كند، ولى آيا صرف استفاده از اشياء خانگى در شعر حتى اگر وجه غالب اشعار يك شاعر باشد، كه در مورد پروين ابداً چنين نيست مى‏تواند نشانه زنانگى باشد؟ در تحليل اشعار اخوان ثالث توجه من به واژه‏هايى جلب شد كه به گونه‏اى مربوط به زمان مى‏شد و در برخى از دفترهاى شعر اخوان وجه غالب عناوين اشعار او بود، بنابراين مى‏توانستم بگويم كه اخوان با زمان درگيرى داشته است اما شايد شما بتوانيد مشابه نام‏هاى اشياء خانگى شعر پروين را در مثنوى مولوى هم بيابيد، ولى وجه غالب اشعار او نيست. در اشعار پروين هم اگر به دقت نظر كنيد در اشعار عرفانى او طبعاً اثرى از اين اشياء نيست. در گفت‏وگوها هم بسيار بيشتر از اشياء خانگى، نام‏هاى غيرخانگى را مشاهده مى‏كنيم. در برابر «سوزن، نخ، رفوگر، وصله، جامه، پيرهن، قبا، عدس، كشك، نان، سفره، دختر، مادر، جاروب...» (كه از كتاب خانم كراچى نقل مى‏كنم)، با واژه‏هايى مانند غار و گنج، برزگر و گدا، بنفشه و باغبان، ماهيخوار و ماهى، سگ و گربه، الماس و گوهرفروش، مور و مار، شمع و پروانه، تير و كمان و تا بخواهيد واژه‏هاى اخلاقى، صوفيانه يا در رابطه با ظلم و ستم و توانگرى و فقر و غيره هست. در واقع و البته به نسبت شايد به كارگيرى نام حيوانات، پرندگان و جانوران و گل و گياه در شعر پروين بسيار بيشتر از استفاده از نام اشياء خانگى باشد كه بيشتر مربوط مى‏شود به سنت ادبيات فارسى استفاده از استعاره و تمثيل و حكايت‏هايى كه مانند كليله و دمنه پر از عناصر حيوانى و گريز از پرداختن به روابط و واقعيت انسانى است. در مثنوى مولوى هم كه به روابط انسانى مى‏پردازد، باز گفت‏وگو بين حيوانات يا استفاده از نام جانوران و گياهان فراوان است. ولى اين واژه‏ها در شعر پروين در كنار نام اشياء خانگى بيشتر مى‏تواند نشانه همان گريز از پرداختن به روابط انسانى يا زندگى زيسته شاعر باشد تا مبادا «من» شخصى و خصوصى شاعر برملا شود؛ نكته‏اى كه اخوان ثالث در مورد پروين اعتصامى به درستى بر آن انگشت گذارد.

 اگر استفاده از اشياء و گفت‏وگوى حيوانات در شعر را نشانه حذف من خصوصى شاعر بدانيم آيا اين ايراد را بر اشعار سنتى و عرفانى كه از اين قالب‏ها بسيار استفاده كرده‏اند نمى‏توان وارد دانست؟

 البته كه مى‏توان وارد دانست. در فرهنگ‏هاى سنتى و پيشامدرن - به خصوص در فرهنگ‏هاى شرقى - فرديتى وجود ندارد. شايد شاعران و هنرمندان گاهى از اين قاعده عدول مى‏كردند و از سعديا، حافظا و غيره سخن مى‏گفتند ولى حتى در آنجا سعديا، حافظا و يا هر تخلص ديگرى، اشاره به «من انسانى» و به ويژه انسانى مذكر دارد كه دال بر انسان نوعى و من حقيقت‏جوى شاعر است كه بيشتر منى عقلايى است تا «فرديتى مدرن» و به هر حال من شخصى نيست. اين شايد مشكل اساسى حكمت و عرفان ما نيز بوده است كه به صورت غالب به فلسفه اولى و اخلاقى پرداخته و اگر هم به خودشناسى اشاره كرده ولى از حيطه خداشناسى و اخلاق به ندرت فراتر رفته است و بخصوص پرداختن به «من» شخصى انگار گونه‏اى منيت تلقى مى‏شده و مذموم بوده، منيت به معناى خودخواهى، عجب و تكبر. به هر حال «فرديت» و هويت فردى در فرهنگ‏هاى پيشامدرن چندان مطرح نبوده است ولى از آغاز مشروطيت در شعر برخى شعرا گهگاه مى‏بينيم كه «من» فردى شاعر در شعرش سخن مى‏گويد. پروين در جايى كه مستقيماً به خودش مى‏پردازد، قطعه‏اى است كه براى سنگ مزار خود گفته و يا شعرى كه در مرگ پدر سروده و اين هر دو در رابطه با مرگ است، مرگ سوژه و مرگ ابژه؛ كه مى‏توانند به جاى هم قرار گيرند يعنى انگار فقط در مرگ است كه شاعر مى‏تواند احساس‏هاى خود را دريابد و بيان كند يعنى احساس دخترى به پدرش. البته آن هم احساس بسيار محدود به پدرى كه به شدت آرمانى شده يا شاعرى كه در اشعار عرفانى‏اش در همان چارچوب عرفان زندگى گريز، كراراً از درد و رنج زندگى اين جهان سخن گفته، در سوگ پدر و مرگ محتوم خويش، از درد و رنج مرگ و خاك سيهى حرف مى‏زند كه ناگزير بر بالين او خواهد بود. در شعر «بى پدر» باز هم احساس‏هاى دختركى يتيم و بى مادر بر سر خاك پدر بيان شده است. البته شعرهايى هم هست كه شايد بتوان آنها را زنانه خواند مثل «سفر اشك» يا «گوهر اشك». مردان نمى‏توانند تا به اين حد اشك و گريه را ستايش كنند و ارزشمند بدانند. پروين چندين شعر در بزرگداشت «اشك» و گريه دارد مثل شعر مشهور «اشك يتيم» يا «گوهر اشك» يا در «قلب مجروح»، كه در هر سه، شاعر اشك را با دُر و گوهر مقايسه مى‏كند تا برترى اشك را اثبات كند.

 بعضى هم براى اثبات احساس‏هاى زنانه در شعر پروين، يكى دو شعرى را شاهد مى‏آورند كه وى از احساس مادرى حرف مى‏زند.

 بله مثل «حديث مهر» كه گفت‏وگوى گنجشك و كبوتر است يا «اى گربه» كه مهر مادرى گربه است يا «لطف حق» كه مربوط به مادر موسى (ع) است كه وى را در سبطى به نيل مى‏اندازد تا «دايه‏اش سيلاب و موجش مادر...» باشد و يا شعرى با عنوان «مادر دورانديش» كه اندرز ماكيان است به مرغكان خويش. و البته شعر مشهور «طفل يتيم» كه شايد مشهورترين شعر كتب درسى نيم قرن گذشته باشد با مطلع «كودكى كوزه‏اى شكست و گريست» و شكوه او از بى مادرى:

 روى مادر نديده‏ام هرگز

 چشم طفل يتيم، روشن نيست‏

 كودكان گريه مى‏كنند و مرا

 فرصتى بهر گريه كردن نيست‏

 مى‏بينيد باز هم در ستايش «اشك» :

 اشك من، گوهر بناگوشم اگرم گوهرى به گردن نيست.

 من ممكن است همان طور كه گفتم از نظر «اشك ستايى» شعر پروين را «زنانه» بدانم شعرى كه در ضمن سرشار است از «رنج ستايى» و شكوه فقر و تيره‏بختى و فقدان! كافى است فقط به عناوين اشعار ديوان او نگاه كنيد و مصداق‏هاى ادعاى مرا بيابيد. به هر حال برگرديم به مسئله «بى‏مادرى» شعر «تيره‏بخت» كه باز هم درباره «بى مادرى» است و در برابر اين دو سه شعر با مضمون «بى مادرى» چند شعر در مضمون «بى پدرى» داريم، مثل «بى پدر» با مطلع «بر سر خاك پدر دختركى» يا «قلب مجروح»، «دمى كودكى به دامن مادر گريست زار» و بالاخره در تعزيت پدر كه در مورد بى پدر شدن خود شاعر است.

 به اين ترتيب خاستگاه اشعارى را كه از احساس مادرى حرف مى‏زنند چه مى‏دانيد؟

 اگر كسى بگويد آن دو سه شعر در رابطه با مادر اثبات زنانگى در شعر پروين و احساس‏هاى زنانه و مادرانه پروين است، اولاً پروين هيچ گاه خود احساس‏هاى مادرانه را تجربه نكرد و اين اشعار هم نشانه آرزوى مادرى نيست، بيشتر نگاه «والدمآب» او را نشان مى‏دهد! در آنجا كه مرغ و ماكيان يا موش بچه‏هاى خود را اندرز مى‏دهند كه بيشتر مى‏تواند نشانه هراس پروين باشد از «بى‏مادر» شدن و به همان اندازه هراس از «بى پدرى» در اشعارى كه از يتيم بودن و بى پدرى سخن مى‏رود. اگر بخواهيم خاستگاه‏هاى احساسى اين اشعار را در پروين و روان‏شناسى او بيابيم يعنى «در من» شاعر، اشعار پروين به جز دو شعر «در تعزيت پدر» و سنگ مزار شاعر و چند بيت اين‏جا و آن‏جا كه مستقيماً به زندگى خود شاعر بازمى‏گردد بقيه در مورد «سوم شخص» يا «ديگرى» است و ما فقط غيرمستقيم مى‏توانيم آنها را «فرافكنى» احساس‏ها و عواطف و پاره‏هايى از «من» يا «ego» شاعر بدانيم آن هم پس از لحاظ كردن «مكانيسم‏هاى دفاعى» در ناخودآگاه شاعر، براى رسيدن به اصل احساس و انديشه و تكانه (impulse) كه در ذهن شاعر برانگيزاننده آن مضمون بوده است.

 ممكن است منظورتان را با مصداقى بگوييد كه روشن‏تر شود؟

 ببينيد نويسنده و شاعر، يا قصه و شعر خود را با راوى اول شخص روايت مى‏كنند در اين صورت يا روايت آنها گونه‏اى «خود سرگذشت نگارى» يا اتوبيوگرافى است و با تاريخچه زندگى شخصى آنها و تاريخ جامعه‏اى كه در آن زندگى مى‏كرده‏اند همخوانى دارد بنابراين مى‏گوييم راوى، «من» نويسنده يا شاعر است مانند راوى در سنگى بر گورى آل‏احمد يا مقدمه ديوان عارف قزوينى كه هر دو «اتوبيوگرافى» هستند ولى در بوف كور هدايت - برخلاف بسيارى از نقد و تحليل‏ها از جمله مقاله «هدايت بوف كور» كه آل‏احمد نوشت - راوى همان «من» نويسنده نيست با اين‏كه روايت اول شخص است چون با تاريخچه زندگى هدايت و وقايع آن همخوانى ندارد. راوى در چند دوره تاريخى زندگى مى‏كند كه از حدود سه هزار سال پيش شروع مى‏شود تا مى‏رسد به زمان نوشته شدن رمان راوى و ديگر شخصيت‏هاى قصه بارها با هم جايگزين مى‏شوند و هزار دليل ديگر و از آن جمله اين‏كه خود نويسنده «من» خود را با «من» راوى واحد نمى‏داند. در اين‏جا تحليل‏گر مى‏تواند بگويد كه نه‏تنها راوى بلكه ديگر شخصيت‏هاى قصه بازتاب پاره‏هايى از من نويسنده هستند: بازتاب آرزوها، ترس‏ها، نگرش‏ها و ايستارها، يا كشمكش‏ها و تضادها و اميال غريزى او و نيز عناصر و ساختار قصه مى‏تواند هم به زندگى شخصى نويسنده ارجاع داشته باشد و هم به تاريخ زيسته جامعه و فرهنگ او، ولى وقتى قصه‏اى يا شعرى روايت سوم شخص است با اين‏كه نمى‏توان با توجه به متن، آن را اتوبيوگرافى خواند، گرچه در واقع اتوبيوگرافى باشد كه نويسنده و شاعر با عوض كردن راوى به سوم شخص، خود را پشت او پنهان كرده و اين را بايد از قرينه‏ها و شواهد متن با تاريخچه زندگى نويسنده و تاريخ جامعه او استخراج كرد همان‏گونه كه من در تحليل فيلم‏هاى تاركوفسكى در كتاب زمان و ناميرايى با عنايت به «دفتر خاطرات كارگردان» و كتاب او تحت عنوان پيكرسازى در رمان انجام دادم ولى اصولاً روايت سوم شخص را بايد همان گونه تحليل كرد كه روايت اول شخص از نوع دوم را يعنى آنچه كاملاً اتوبيوگرافى نيست ولى جنبه‏هايى از احساس‏ها، انديشه‏ها، اميال غريزى و نگرش‏ها و تكانه‏هاى نويسنده را بازتاب مى‏دهد. از اين نظر بين بوف كور هدايت، مدير مدرسه آل‏احمد، سنگ صبور چوبك و شازده احتجاب گلشيرى و شعرهاى پروين يا بوستان سعدى فرقى نيست.

 با توجه به اين كه گفتيد روايت سوم شخص جنبه‏هايى از احساس‏ها و انديشه‏هاى نويسنده را بازتاب مى‏دهد چرا احساس‏ها و انديشه‏هاى سوم شخص اشعار پروين را معطوف به زنانگى نمى‏دانيد؟

 در مضمون «بى پدرى» و «بى مادرى» در شعر پروين كه به جز «در تعزيت پدر» كه «خود سرگذشت نگارانه» است، بقيه ربطى به تاريخچه زندگى پروين ندارد. پروين از سى و پنج سال عمر خود - به جز چند ماهى كه به خانه شوهر رفت - تا مرگ پدر حدود 30 سال در كنار پدر و مادر زندگى كرد و هرگز تجربه يتيم بودن نداشت چرا كه دختر اعتصام الملك بود و مانند ميرزاده عشقى و صادق هدايت از طبقه اشراف. بنابراين تجربه فقر و نادارى را هم نداشت، پس اگر از بى پدرى و بى مادرى حرف مى‏زند در واقع از چنين وضعيتى هراس دارد نگران چنين اتفاقى است. اضطراب جدايى و از دست دادن است كه او را رنج مى‏دهد و «در تعزيت پدر» به اوج مى‏رسد وقتى كه مهم‏ترين تكيه‏گاه خود را از دست مى‏دهد.

 پدر آن تيشه كه بر خاك تو زد دست اجل‏

تيشه‏اى بود كه شد باعث ويرانى من‏

 و مرگى كه در تمام اشعار عرفانى او رهايى از زندان تن و رستگارى است به ناگاه خود، زندانى هولناك مى‏شود.

 «خاك، زندان تو گشت اى مه زندانى من».

 در قطعه «سنگ مزار» خود نيز به همين اندازه از مرگ شاكى است و خاك را سياه مى‏داند: «اين كه خاك سيهش بالين است» يا

 خاك در ديده، بسى جانفرساست‏

سنگ، بر سينه، بسى سنگين است‏

 و مرگ براى او و همه انسان‏ها آخرين منزل هستى و نشانه مسكينى است:

 آدمى هر چه توانگر باشد

چون بدين نقطه رسد، مسكين است‏

 و به اين ترتيب بين مرگ «مجازى» در انديشه عرفانى و «مرگ» واقعى در زندگى او بسى فاصله هست و همه انديشه‏هاى عرفانى او را واژگون و خنثى مى‏كند و يا معناى ديگرى به آنها مى‏دهد.

 آيا مى‏توان گفت احساس عام هراس از مرگ بر احساس زنانه مفهوم مادرى در اشعار مربوط به مادر غلبه كرده است؟

 در واقع انكار هراس از مرگ و نفى دردناك بودن مردن در آن اشعار عرفانى پروين را مى‏توان، دفاعى در برابر آن هراس و دردى دانست كه خود را در «مرگ پدر» كه «مرگ ابژه» يا «مرگ ابژه عشق» يا «مرگ ديگرى» است در وهله نخست نشان مى‏دهد و «مرگ خود» كه «مرگ سوژه» است در وهله دوم و در نهايت جلوه‏گر مى‏شود. در واقع با از دست دادن ابژه است كه تكيه‏گاه خود را از دست مى‏دهد، بى سر و سامان، سر به گريبان، تنها و مهجور و حيران و بى‏نگهبان مى‏شود: «اى عجب، بعد تو با كيست نگهبانى من» و اين «مرگ ابژه» است كه به ويرانى «من» او يا «مرگ سوژه» مى‏رسد. مرگِ «من»ى كه به «ابژه» وابسته است. پروين گرچه اشعارى در مورد كار و دانش و تلاش كه جلوه‏هاى زندگى است دارد ولى نشانه‏هاى «وابستگى» را به فراوانى، هم در شعرش و هم در زندگيش به صورت اضطراب جدايى و فقدان مى‏توان ديد مضامينى مانند «يتيم» (بى پدرى و بى مادرى) تنهايى و فقر در شعر او به سوى فقدان و مرگ است. او آنقدر به پدر، مادر و خانه وابسته است كه دور شدن و جدايى از آنها را خطرى نابودكننده مى‏بيند. لااقل در دو شعر، اندرز مستقيم و آشكار او «ماندن در خانه» يا دور نشدن از مكان آشناست. در شعر «كمان قضا» موشى به بچه خود مى‏گويد كه از خانه دور نشود و به مكان بيگانه نرود، بچه موش مى‏رود و به تله مى‏افتد. شعر ديگر «كودك آرزومند» است كه در آن مرغى به جوجه خود پند مى‏دهد كه :

 اى نور ديده، از همه آفاق خوشتر است‏

 آرامگاه لانه و خواب شبانه‏اى‏

 در اين دو شعر هم اين مادر است كه اندرز مى‏دهد، ولى اندرز او بيش از آنكه از زنانگى خبر دهد از «وابستگى» است كه ما را آگاه مى‏كند، از «اضطراب جدايى» و «رنج فقدان» مگر آنكه «وابستگى» را خصوصيت بارز زنان در جامعه مردسالار بدانيم كه البته واقعيت تاسف‏بارى است.

 به جز تحليل مفهوم وابستگى به عنوان خصوصيتى زنانه در اشعار پروين چه تحليل ديگرى مى‏توان از اين خصوصيت داشت؟

 در جامعه ما كه به شكل غالب، جامعه‏اى وابسته است اين خصوصيت گرچه بيشتر در زنان ديده مى‏شود، ولى لزوماً زنانه يا فقط زنانه نيست. همان‏گونه كه رنج فقر و فقدان و محروميت هم فقط خصوصيتى زنانه نيست هراس از مرگ، اضطراب جدايى و درد از دست دادگى را از رودكى و مولوى و نظامى و حافظ مى‏بينيم تا نيما و صادق هدايت. در صادق هدايت هم اضطراب جدايى و فقدان بارز بود. او نيز مانند پروين همواره تا مرگ در خانه پدرى ماند. بى‏يار و همدم و گويى همواره فرزند رنج و ناخشنودى بود، گرچه از نظر فكرى 180 درجه با هم تفاوت داشتند. هدايت ذهنى مدرن داشت و پروين در چارچوب اخلاق و ارزش‏هاى سنتى زندگى مى‏كرد و شايد همين چارچوب و تكيه‏گاهى امن مانند پدر بود كه مى‏توانست زير سايه‏اش به زندگى خود ادامه دهد.

 اين زير سايه پدر يا يك مرد زندگى كردن، زنانه نيست؟

 نه لزوماً. نه به عنوان شاخص بيولوژيك يا به اصطلاح طبيعى، ولى ظاهراً چون جامعه مردسالار است بنابراين تصور مى‏شود مردان استقلال دارند و زنان اغلب وابسته‏اند. پس يك ويژگى فرهنگى و اكتسابى است ولى مى‏دانيم كه جوامع هم مستقل و وابسته دارند و جامعه ما جامعه‏اى در كل وابسته است. از اين گذشته اگر نامه‏هاى صادق هدايت به پدرش را خوانده باشيد ديده‏ايد كه آدمى به ظاهر سركش و با ذهنيتى مدرن مانند هدايت، پدرش را «خداوندگارا» خطاب مى‏كند! گرچه، هم از بوف كور و هم از ديگر آثار هدايت و هم از اطلاعاتى كه در مورد زندگيش داريم مى‏دانيم كه رابطه خوبى هم با خانواده‏اش نداشته و يك دوسو گرايشى احساسى (Ambivalency) بر رابطه او با پدر حاكم بوده است. او را دوست داشته و به او متكى بوده و در عين حال از او مى‏ترسيده، به او خشمگين بوده و در هدايت اين احساس تا تنفر و آرزوى ناخودآگاه به نابودى پدر پيش مى‏رفته (نگاه كنيد به بوف كور، توپ مروارى و جنگ با استبداد پدرسالارانه) ولى در پروين به ظاهر با عشق و احترام و اتكاء به پدرى ادامه مى‏يابد كه قدر قدرت است و شايد مهربان ولى در ضمن نه اجازه مى‏دهد كه پروين پيش از ازدواج اشعارش را به نام خود منتشر كند (بنابراين همه تصور مى‏كنند اين اشعار را مردى سروده است) و نه اجازه مى‏دهد كه پروين به دلخواه خود ازدواج كند يا نكند. بنابراين مانند پدران سنتى مستبد است و در خانه او «قانون پدر» مطاع. و شايد اين‏كه در ديوان پروين با چند محور اصلى روياروييم همان طور كه گفتم همه مى‏تواند از نشانه‏هاى وابستگى نيز باشد كه يكى اضطراب جدايى و فقدان است؛ چه فقدان پدر و مادر و تكيه‏گاه باشد كه در اشعار مربوط به يتيمى، بى‏پدرى و بى‏مادرى تظاهر مى‏يابد و يا ترس از جدايى و دور شدن از خانه و بيگانه هراسى، چه فقدان تكيه‏گاه. سر به راه بودن و زندگى در رابطه «خدايگان و بنده» يا مريد و مراد كه پذيرفتن رابطه‏اى استبدادى است هم «قانون پدر» را پذيرفتن و خود آمر به اخلاق و ارزش‏هاى سنتى بودن و هم در عين حال به رابطه ستمگرانه پادشاه و گدا، اغنيا و تهيدستان، قاضى و دزد، اعتراض داشتن. رضا براهنى در طلا در مس درست مى‏گويد كه پروين دنبال عدالتى است در داخل سيستمى كه تيشه بر ريشه عدالت مى‏زند.

 با توجه به آنچه گفتيد آيا مى‏توان خصلت «برانگيزاننده» و «برآشوبنده» نبودن اشعار پروين را به همين خصوصيت رابطه دوگانه او با پدرش نسبت داد؟

 رضا براهنى در همان كتاب طلا در مس مى‏نويسد: «پروين زنى مطيع و فرمانبردار و عفيف و پاك و صميمى است، ولى در عين حال سخت در بند دوگانگى خير و شر، قوى و ضعيف، غنى و فقير و پادشاه و گداست، انقلابى نيست، غريزى هرگز نمى‏تواند باشد.» (ص 203). دكتر كراچى هم در مصاحبه‏اى با ساير محمدى (كتاب هفته، شماره 72 - اسفند 85) به گونه ديگرى و به طور كلى معتقد است كه «پروين در اهدافش يك ايده‏آليست است ولى در روزمرگى‏هايش انسانى تقديرگراست. انديشه‏هاى دوگانه و متضاد دارد...»

 اين هم درست است و اين تضاد را بيشتر مى‏توان در رابطه با قدرت در او ديد. در همان شماره كتاب هفته در مقاله «يگانه دوران» مطلبى هست خواندنى كه ادعايى را كه پروين نشان دربار را پس فرستاده زير سؤال مى‏برد: «در مورد دريافت نشان، عكسى از پروين در روزنامه ايران فردا، سال دوم، بهمن 1319، شماره يازده به چاپ رسيده كه على منصور رئيس الوزراء و اسماعيل مرآت هنگام اعطاى نشان (به او) ديده مى‏شوند.»

 اما ابوالفتح اعتصامى ماجرا را به گونه‏اى ديگر تعريف مى‏كند. او مى‏گويد: «در سال 1315 وزارت معارف پس از انتشار اولين طبع ديوان پروين و غوغايى كه اين ديوان برپا كرد، يك نشان درجه سه علمى براى او فرستاد. اين نشان هرگز مورد توجه شاعر قرار نگرفت و يك بار هم آن را بر سينه پرمعرفت خود نياويخت» كه حتى در گفته نقل شده از ابوالفتح اعتصامى هم در مورد پس فرستادن نشان چيزى نيامده ولى نويسنده (نصرالله حدادى) به اين نتيجه‏گيرى مى‏رسد و مى‏نويسد: «حركت پروين براى دربار و درباريان گران آمد»! گرچه در ادامه‏اش مى‏خوانيم كه «اين واكنش‏هاى پروين در برابر ارباب قدرت را به ياد داشته باشيد و سپس در ذهن خود ترسيم كنيد ازدواج با يك سرهنگ پليس سياسى (رضاشاهى) را» كه پسرعموى پدر او بود و شناخته شده؛ حالا چه پروين به خواست خود و با آگاهى همسر او شده باشد و چه پدر و برادر او را شوهر داده باشند فرقى نمى‏كند. هر دو نشانه احساس دوگانه نسبت به قدرت مسلط مرد است. از يك سو مطيع قدرت بودن و از سوى ديگر اعتراض به آن (گرچه موقرانه) نشانه احساس دوگانه شخصيتى وابسته است مانند آنچه هدايت در بوف كور و چوبك در انترى كه لوطى‏اش مرده بود توصيف مى‏كنند و من در تحليل اين دو قصه و در رابطه جوامع استبدادى با استبداد تحليل كرده‏ام، اين دوگانگى احساسى پروين را مى‏تواند به پدرش نشان دهد.

 در اينجاست كه بين انديشه و احساس آنچه ادعا مى‏شود و آنچه به عمل درمى‏آيد فاصله است، شعر پروين بيشتر از مقوله انديشه است، چه عرفان باشد چه اخلاق و اندرز. حس و احساس و زندگى زيسته نيست، زندگى آرمانى است چه در مورد حس مادرى باشد، يا اعتراض به جور و ستم و استبداد.

 با توجه به تعريفى كه يونگ از زنانگى و مردانگى دارد كه انديشه را وجه غالب در مرد و عواطف را وجه غالب در زن مى‏داند، آيا مى‏توان گفت شعر پروين به دليل غالب بودن وجه انديشگى شعرى مردانه است؟

 اين حرف يونگ در واقع حرف جامعه مردسالار است. جامعه مردسالار هميشه اين برچسب را به زنان زده كه اينها عقل ندارند و بيشتر متكى به احساسشان هستند. يعنى اسطوره زن و مرد! و نه واقعيت آنها، يعنى آنچه كه براساس استعدادها و توانايى‏هاى بالقوه خود مى‏توانستند باشند. خوب زنان اجازه فكر كردن نداشتند! فكر نمى‏كردند اين يكى از نشانه‏هاى وابستگى است. من مى‏گويم در جامعه ما حتى مردان هم اجازه فكر كردن نداشته‏اند. ما از زمان حافظ به بعد كدام فكر تازه را داشتيم؟ همه‏اش تكرار كليشه‏ها بوده، اما همين هم از زنان دريغ مى‏شد. اينكه بگوييم چون يك زنى انديشيده بنابراين مرد است، من فكر مى‏كنم اين به نوعى تحقير كردن زن است حالا چه اين حرف را يونگ گفته باشد چه ملك‏الشعراى بهار و چه عبدالحسين زرين‏كوب. يونگ از اسطوره‏هاى زن و مرد در جامعه مردسالار و محافظه‏كار زمان خود حرف مى‏زند. شايد از آنچه بوده و نه آنچه مى‏بايد مى‏بود. اما چرا پروين را ستايش كرده‏اند، علتش اين است كه پروين غالباً از موضع زنانه خودش حرف نمى‏زد، حرف‏هاى جهان مردسالار را تكرار مى‏كرد. من به اين نمى‏گويم انديشه نو داشتن! اين به نظم درآوردن باورهاى آقايان در يك جهان مردسالار است. به گونه‏اى در كل دفاع از سيستم فرهنگى موجود است. گرچه به فساد و تباهى و زور و ستم هم تاخته باشد. تا زمانى كه رابطه بر اساس رابطه «آقا و برده» و مريد و مراد است و پشت به زندگى و رو به مرگ حرف مى‏زند، اعتراضش به زور و ستم هم پوچ مى‏شود.

 به اين ترتيب انديشه زنانه چگونه انديشه‏اى است؟ يعنى اگر بخواهيد انديشه زنانه را از انديشه مردانه متمايز كنيد چه مى‏گوييد؟

 من طرفدار آن گونه عقايد فمينيستى كه تلاش مى‏كند از زنان مرد بسازد نيستم، يعنى فكر مى‏كنم من بايد به عنوان يك انسان خودم را با تمام نيازها و ويژگى‏هايى كه از ابتداى تولد با من هستند تجربه كنم و براى رسيدن به استقلال و تحقق توانايى‏ها و استعدادهاى بالقوه خود در برابر طبيعت بايستم. من بايد در دوران كودكى، كودك باشم و اين بخشى از دوران رشد من است، در دوران بزرگسالى هم بايد بزرگسال باشم. اگر مرد هستم بايد وجود خودم را به عنوان يك مرد تجربه كنم و اين تجربه ابتدا يك تجربه فيزيكى است يعنى هر انسانى در وهله اول با بدنش به دنيا مى‏آيد نه با فكرش. نوزاد وقتى به دنيا مى‏آيد نمى‏تواند فكر كند و اصلاً زبان ندارد كه فكر كند اما تمام نيازهاى فيزيولوژيكش وجود دارد. بنابراين وقتى به زن و مرد هم فكر مى‏كنم طبعاً نمى‏توانم اين نيازها را انكار كنم و فقط به نيازهاى انديشگى يا نيازهاى معنوى و اخلاقى بپردازم به اين ترتيب وقتى از دنياى زنانه و مردانه حرف مى‏زنيم داريم از دنياهاى متفاوتى حرف مى‏زنيم. وقتى مرد و زن خود را به عنوان فرد تجربه كردند منِ شخصىِ خود را زندگى كردند، آن وقت تفاوت‏هاى گفتمان زنانه و مردانه مشخص مى‏شود. ملانى كلاين يكى از مهم‏ترين روانكاوان مؤلف ما بود، كسى بود كه توانست روانكاوى فرويدى يا يونگى يا آدلرى را كه روانكاوى‏هاى مذكر بودند به طرف روانكاوى مؤنث سوق دهد و تعادلى به وجود آورد. در روانكاوى فرويد مى‏بينيم پدر و قانون پدر است كه مركزيت دارد، همين طور در روان‏شناسى تحليلى يونگ، آبا و اجداد پدرى است كه تعيين‏كننده است اما يك مرتبه مى‏رسيم به ملانى كلاين كه مى‏گويد بچه وقتى به دنيا مى‏آيد - چه پسر و چه دختر - اولين موجودى را كه مى‏شناسد مادر است. منظور نه مادر بيولوژيك كه او را به دنيا آورده، بلكه مادرى است كه بزرگش مى‏كند. اولين سنگ بناى شخصيتى ما به عنوان زن يا مرد توسط مادر گذاشته مى‏شود، اما چرا اين رابطه انكار شد؟! همزمان يا بعد از ملانى كلاين كه پايه‏گذار يك روانكاوى مؤنث است كسانى مثل آنا فرويد، كارن هورناى و تمام موج فيمينيسم قرار دارد كه قطعاً بخشى از نگاهشان به ملانى كلاين است تا مى‏رسيم به لوس ايريگارى. قطعاً اين دو روانكاو به هيچ عنوان تفاوت‏هاى فيزيكى يا فيزيولوژيك زن و مرد را مثل گروه افراطى فمينيسم‏ها انكار نمى‏كنند و به اين جهت است كه لوس ايريگارى مى‏گويد زن و مرد متفاوتند و مى‏بايد هم متفاوت باشند و براساس اين تفاوت مى‏بايد دنياى خودشان را بسازند اما اين به آن معنا نيست كه در تقسيم‏بندى امتيازات، فكر را به مردان و احساس را به زنان بدهند! جهان كنونى، بيشتر به تفاوت‏ها نظر دارد. برخلاف گذشته كه بر شباهت‏ها و بر وحدت تأكيد مى‏كردند امروز بر تفاوت‏ها و بر كثرت تأكيد مى‏شود.

 اما در مراجعه به تاريخ، زنانى را كه توانسته باشند همتراز مردان در انديشه پيش بروند نمى‏بينيم.

 اگر منظورتان تاريخ خودمان است، به من بگوييد در اين چند قرن چند تا مرد داريم كه انديشه نو داشته باشند؟ اگر در مورد غرب بخواهيم بگوييم، در طى قرن بيستم كه به زنان اجازه داده شد وارد دانشگاه شوند به تبع آن توانستند وارد عرصه‏هاى سياسى، علمى و تحقيقى شوند و بعد در هر رشته‏اى زنانى را مى‏بينيم كه اثرشان به هيچ وجه كمتر از مردان نبوده است. من براى مثال از ملانى كلاين صحبت كردم كه در مقابل كسى مثل فرويد قرار دارد. البته فرويد يك نابغه و يك تابوشكنى بود كه جرئت و جسارت او را در روانكاوان بعدى نمى‏بينيم. من اصلاً كارى به درست يا نادرست بودن عقايدش ندارم، فقط دارم راجع به افرادى حرف مى‏زنم كه فرهنگ سازند و براى فرهنگ ساختن توانستند بديهيات و تابوها را بشكنند تا بتوانند حرف نو بزنند و «فلك را سقف بشكافند و طرحى نو» دراندازند. وقتى به عرصه انديشه سياسى مى‏آييد غولى مثل هانا آرنت را مى‏بينيد، در عرصه ادبيات قرن بيستم زنان قصه‏نويس و رمان‏نويسى هستند كه به هيچ عنوان كمتر از مردان نيستند، مثلاً ويرجينيا وولف كمتر از كدام نويسنده غربى معاصر است؟ يا حتى در ايران در شعر نو مى‏خواهيد فروغ را در كنار چه كسى قرار بدهيد؟ يا همين طور در شعر سنتى پروين اعتصامى را. پروين اعتصامى را مى‏خواهيد در كنار ملك‏الشعرا قرار بدهيد؟ خوب خيلى تفاوت بارزى نمى‏بينيم. بنابراين، اين‏كه بگوييم ما در طول تاريخ چنين زنانى نداشتيم با اين كه از زمانى كه اجازه داده‏ايم زنان وارد چنين عرصه‏هايى شوند (كه به هفتاد سال هم نمى‏رسد) و اين كه طى اين مدت چطور خودشان را نشان داده‏اند هماهنگى زيادى وجود ندارد. در واقع خلاف فرضيه ضعيفه، ناقص عقل بوده است.

 مى‏توان وضعيتى را تصور كرد كه خودآگاهى به درجه‏اى برسد كه فراتر از جنسيت قرار بگيرد و آيا اساساً انديشه فارغ از جنسيت وجود دارد؟

 ببينيد اين سؤالى كه مى‏كنيد با اين فرض است كه جنسيت چيز حقيرى است.

 نه. منظورم از فراجنسى بودن، هر دو جنس زن و مرد است نه صرفاً جنس زن.

 من فكر مى‏كنم هيچ مؤلفى نمى‏تواند فراتر از ذهنيت خودش برود اما ذهنيت ما در واقع وابسته به تجربه‏مان است و تجربه هر انسانى در تماميتش واقعيت‏هاى بيرونى و درونى فرد را شامل مى‏شود. فيلسوفان يا عرفا علاقه داشتند انسانى را متصور شوند كه فقط انديشه است: اى برادر تو همه انديشه‏اى / مابقى تو استخوان و ريشه‏اى. اين نگاه كه انسان فقط انديشه است به اندازه همان نگاهى كه مى‏گويد انسان فقط مجموعه‏اى از نيازهاى فيزيولوژيك است، افراطى و به دور از واقعيت است، تلاشى است براى انكار بخش فيزيكى يا بدنى و نيازهاى حيوانى انسان. ولى من هم به دليل تجربه پزشكى و هم به دليل تجربه روانكاوى و روان‏شناسى اصلاً نمى‏توانم فكر كنم كه انسان يا غريزه است يا انديشه؛ به حقيقت يا در عالم واقع انسان مجموعه‏اى است از بدن و ذهن و فكر و اگر هر كدام اينها حذف شود بخشى از واقعيت انكار شده است. در واقع ديالكتيك بين بدن و ذهن است كه انسان و جهان انسانى را به وجود مى‏آورد، ديالكتيك بين طبيعت و فرهنگ است كه جهان انسانى ما را به وجود مى‏آورد يا اگر سيستميك فكر كنيم كاركردهاى مربوط به عوامل چندگانه بيرونى و درونى است كه انسان را مى‏سازد و يكى از اين كاركردها انديشه است، عاملى كه كاركرد بسيار مهمى دارد و قرن‏هاست در جامعه ما انكار شده است. من به جامعه خودمان انتقاد دارم كه قرن‏ها توده‏هايش از انديشيدن گريخته و بيشتر به صورت غريزى زندگى كرده‏اند. البته شايد توده‏ها در اكثر جوامع به همين صورت انديشه‏گريز باشند ولى بخش فرهنگ‏ساز جامعه معمولاً مى‏انديشد. مدتى پيش خبرنگارى از من سؤال كرد كه فكر نمى‏كنيد برخى رفتارها در جامعه ما عكس‏العمل سركوب غرايز جنسى است؟ پاسخ من اين بود كه مگر توده‏ها معمولاً جز زندگى غريزى دارند - البته به جز اعتقاداتشان - يعنى به چيز ديگرى كه در نتيجه انديشيدن به آن برسند مى‏پردازند؟! توليدات فكرى ما تا به حال چقدر بوده؟ ما چقدر كتابخوان هستيم؟ وقتى شمارگان يك كتاب در يك جامعه 70 ميليونى، هزار تاست آيا چنين جامعه‏اى مى‏تواند بگويد به انديشه توجه بارز داشته است؟ البته لابد يك كودك چند ماهه هم گونه‏اى انديشه دارد، حيوانات هم لابد در حداقلى مى‏انديشند ولى نه به آن گونه كه يك انسان بالغ بايد بينديشد، تحليل كند، قضاوت كند و تصميم بگيرد و انجام دهد و يا انديشه توليد كند منظورم اين آخرى است - نظريه‏پردازى، ابداع، انديشه‏هاى نو - ما چقدر از اين نظر در چند قرن گذشته جامعه‏اى خلاق داشته‏ايم؟ يا اينكه ما بيشتر زندگى غريزى داشته‏ايم؟ به اين جهت هر مؤلفى كه بخواهد تجربه واقعى خودش را بيان كند به ناچار بخشى از آن، تجربه جنسى يا جنسيتى است يعنى همين تجربه زن بودن و مرد بودن با تمام امتيازات و با تمام محروميت‏ها و شادى‏ها و خشم‏ها و... است. با همه اينهاست كه ما مى‏توانيم زنانگى و مردانگى را در شعر ببينيم. من وقتى به شعر اخوان ثالث يا شاملو نگاه مى‏كنم كاملاً تفاوت‏هاى بارزش را با شعر سيمين بهبهانى يا فروغ فرخزاد مى‏بينم بدون اينكه شاعر به زن بودن يا مرد بودن خودش اشاره كرده باشد و ما زمانى اين را مى‏فهميم كه آنچه روايت مى‏شود در رابطه اوست با ديگران و جهان بيرونى. حالا اگر منظور شما اين است كه آيا فكرى مى‏تواند فراتر از اين جنسيت برود آن وقت مى‏گويم آن فكر، فكرى انتزاعى خواهد بود كه از جهان انسانى كه جهان رابطه‏هاست دور است، از جهان رابطه‏هايى كه بدن‏ها و ذهن‏ها با هم دارند، ذهن ديگرى و بدن ديگرى.

 اما وجود دارد نه؟

 بله. در واقع به عنوان يك امتياز نمى‏گويم كه شعر پروين فراتر از جنسيت مى‏رود، مى‏گويم شعر پروين اصلاً غيرجنسى است يعنى زنانگى و مردانگى در آن ديده نمى‏شود چرا كه در غالب اشعار او هم احساس از ايده جدا شده و هم از رابطه‏هاى واقعى دور شده است.

 چرا چنين اتفاقى افتاده؟ مى‏تواند مربوط به شرايط اجتماعى او باشد؟

 بخشى مربوط به شرايط اجتماعى است و فكر مى‏كنم بخشى مربوط به شرايط خود پروين بود و رابطه‏هاى او با خويشان نزديكش. در شرح حال او مى‏خوانيم كه پروين با پسرعمويش ازدواج كرد و دو ماه بعد به دليل اين كه او مردى شرابخوار و عياش بود از او جدا شد. از طرفى پدر پروين تا قبل از ازدواج پروين، اجازه چاپ ديوانش را نمى‏دهد چون فكر مى‏كند ممكن است مردم گمان كنند او براى دخترش دنبال شوهر مى‏گردد چون در آن زمان مشهور بود كه «دختر كه رسيد به 20 بايد به حالش گريست»! و پروين داشت به 30 سالگى مى‏رسيد! اما پس از ازدواج اشعارش را چاپ مى‏كند. در اين‏كه پدر پروين اعتصام‏الملك يكى از اشراف مهم آذربايجان بوده و خانواده او خانواده‏اى سنتى و پروين بسيار وابسته به اين پدر، شايد ترديدى نباشد ولى به دليلى كه براى طلاق او گفته شده نگاه كنيد: اولاً مگر پروين با غريبه ازدواج كرده يعنى نمى‏دانسته كه پسرعمويش شرابخوار است؟ شايد اين چندان قانع‏كننده نباشد. اگر اين‏قدر دور و بيگانه بودند كه اصلاً چنين انتخابى صورت نمى‏گرفت. چه اتفاقى مى‏افتد كه با اينكه پسرعمو فرد شناخته شده‏اى است بعد از دو ماه ديگر تحمل نمى‏شود؟ من فكر مى‏كنم داستان شرابخوارگى پسرعمو مثل همه ايرادهاى محكمه پسندى است كه معمولاً در اين‏گونه موارد يعنى طلاق ارائه مى‏شود. بحث من اصلاً اين نيست كه پسرعمو شرابخوار نبوده، حرفم اين است كه مشكلات ديگرى هم احتمالاً وجود داشته مشكلات اساسى ديگرى كه در مورد پروين انكار شده است. يكى اين‏كه شايد پروين اصلاً بخش زنانه خودش را نمى‏پذيرفته است. آنچه را كه من در شعرش مى‏بينم بيشتر اين است - اين جنسيت انكار شده - مشكل را بايد در آنجا ديد. از حدود چهل و چند قصيده‏اى كه در ديوان پروين هست - البته درست است كه عرفانى است - اما مضمون بيشتر اين اشعار در ذم زندگى دنيوى است، يعنى به زندگى پشت مى‏كند، همه‏اش اين است كه اين جهان، جهان كثيفى است، اين تن زندان روح است:

 بار و بال است تن بى تميز

روح چرا مى‏كشد اين بار را

 رهاييت بايد رها كن جهان را

نگه‏دار ز آلودگى پاك جان را

 براى كسى كه با نگرش و مفاهيم عرفانى آشنا نباشد مضمون حاكى از نوميدى و يأس است و اين‏كه اين زندگى ارزش زيستن ندارد. ما شعراى بزرگى داريم كه لزوماً زندگى در اين جهان را اهريمنى نمى‏دانند كسانى مثل سعدى و حافظ و مولانا زندگى اين جهانى - و وجود اين جهان زمينى - را نيز جزو آفريده‏هاى خدا مى‏دانند و آن را نفى نمى‏كنند. به زندگى هم توجه دارند گرچه چارچوب اصلى تفكر عرفانى اين است كه اين جهان بد است ولى به نظر من در آن يك نوع تفكر دوگانه مدار ثنويتى زرتشتى نهفته است. در اين تفكر ما دو جهان داريم كه يكى جهان اهريمنى و زمينى است و يكى هم جهان اهورايى كه غيرزمينى است - مينوى است - و جهان گيتى بد است و مينو خوب است. و مى‏بينيم بخشى از عرفان ما هم همين را مى‏گويد و البته عين اين مسئله در دنياى غرب - در قرون وسطى - اتفاق افتاد. مسيحيت هم زندگى زمينى، جسمانى و مادى را نمى‏پذيرد انگار كه اهريمنى است ولى كسانى مثل كشيش پترارك يا آبلارد آمدند و گفتند اين جهان را هم خدا آفريده است چرا فكر مى‏كنيد كه شيطانى است، بدن انسان را هم خدا آفريد! چرا نفى‏اش مى‏كنيد؟ اين كفران نعمت نيست؟ اين نفى خير بودن آفرينش نيست؟ در واقع رنسانس با اين تغيير در نگرش غربى‏هاى مسيحى نسبت به زندگى اين جهانى پيدا شد.

 خوب اين تفكر به نوعى در خدمت قدرت هم بوده؟

 حتماً همين طور است. وقتى كسى جهان را نفى كند ديگر انتظارات و مطالباتى هم ندارد. پروين در تمامى اين قصايد مثل همان جهان مردانه عارفانه زمان مغولان و تيموريان و شاهان مستبد ديگر شعر مى‏گويد و جهان زمينى را نفى مى‏كند و بدن را زندان روح مى‏بيند يعنى نگاهش به بدن يك نگاه كاملاً منفى است. من در شعرهاى پروين جنسيت نمى‏بينم و برايم اين سؤال مطرح مى‏شود كه: اگر غياب جنسيت در شعر پروين را در كنار ازدواج دوماهه‏اش بگذاريم به چه جوابى مى‏رسيم؟ نكته‏اى را از ملك‏الشعراى بهار خواندم كه نوشته بود: «وقتى من با پروين صحبت مى‏كردم، زمانى كه از اشعارش تعريف مى‏كردم هيچ نوعى عكس‏العملى در چهره‏اش نمى‏ديدم» و خوب لابد اينها همه به عنوان نجابت و حياى زنانه شناخته مى‏شود اما فكر مى‏كنم تفسيرهاى ديگرى هم دارد. صادق هدايت هم به گونه ديگرى بدن و جنسيت را پليد مى‏ديد! او هم ازدواج نكرد. او هم به گونه ديگرى شديداً اخلاقى بود. پليدى و فساد مردمان زمانه‏اش را رجالگى مى‏دانست! گرچه خلقت خود را نفى و انكار نمى‏كرد. بنابراين در مورد پروين هم بايد در پى تفسير ديگرى باشيم.

 چه تفسيرى؟

 اشعارش بخصوص گفت‏وگوهايى كه در شعرش هست و ارتباطى كه بين اشياى بى‏جان برقرار مى‏كند به ما نشان مى‏دهد كه او چقدر احساس تنهايى مى‏كرده اما گويى جرئت درد دل كردن نداشته، همه‏اش تلاش مى‏كرده عاقلانه حرف بزند، اخلاقى حرف بزند. من فكر مى‏كنم پروين اخلاقى‏ترين شاعر ايرانى در طول تاريخ ادبيات ايران بوده است گفت‏وگوهاى او جالب هستند ولى شعر او را از حالت تك‏آوايى به چندآوايى نمى‏رسانند انگار گفت‏وگوى درونى فردى تنهاست. ولى شكوه و شكايت نيست گفت‏وگو براى اثبات مسئله اخلاقى است. آيا او هيچ وقت گله و شكايتى از اطرافيانش داشت؟ اصلاً او دوستى داشت؟ شعرش اين را نشان نمى‏دهد. شكايت‏ها كلى و غيرشخصى است مگر يكى دو شعر مثلاً:

 اى گل، تو ز جمعيت گلزار چه ديدى‏

جز سرزنش و بدسرى خار چه ديدى‏

 رفتى به چمن ليك قفس گشت نصيبت‏

غير از قفس اى مرغ گرفتار چه ديدى؟

 از شرح حالى كه از او گفته مى‏شود من اين را مى‏فهمم كه انگار او تكرار كننده حرف‏هاى پدرش است، يعنى آدم در شعر پروين مرتباً صداى پدرش را مى‏شنود شايد هم به اين علت است كه گفته مى‏شود شعرش مردانه است، يعنى پدر حرف مى‏زند و پروين آن را به نظم درمى‏آورد. او با پدرش گفت‏وگويى دارد كه آن يكى (پدر) به ديگرى (دختر) نصيحت مى‏كند و دختر لااقل در ظاهر دربست او را قبول دارد، رابطه مريد و مراد است. براى اينكه اين عمل تسهيل شود قاعدتاً بايد اين واسطه شعرى جنسيت نداشته باشد وگرنه مشكل ايجاد خواهد شد يا كه بايد به يك بن‏بست اديپى فكر كنيم و احساس گناه و در نهايت نفى جنسيت و يا ساده‏تر و سطحى‏تر؛ من اگر حرفى را بزنم و اين حرف بخواهد از ذهن شما كه خانم هستيد بازگو شود يا شما بايد جنسيت يا تماميت هويتى‏تان را كنار گذاشته باشيد يا اين‏كه من به گونه‏اى هويت جنسى‏ام يعنى بخشى از واقعيت خودم را كنار گذاشته باشم يا رابطه ما رابطه مريد و مرادى باشد كه يكى در ديگرى حل شده است مانند روابط عرفانى من نه منم، نه من منم.

 پس در نهايت، جنسيت در شعر تجلى پيدا مى‏كند؟

 در هر كار انسان تجلى پيدا مى‏كند مگر اين‏كه جنسيت آن فرد يعنى آن عامل و فاعل، جايى دچار انسداد شده و به بن‏بست رسيده باشد.

 دخالت جنسيت در يك اثر هنرى مثل شعر تا چه حد مى‏تواند آگاهانه باشد؟

 بخشى از آن مى‏تواند آگاهانه باشد همان طور كه بخشى از زندگى ما - به هر حال - آگاهانه است و بخش ديگرش و طبعاً بخش عمده‏اش، ناخودآگاه است. وقتى من از جريان اصلى وجودى خودم به دليل القائات فرهنگى و اجتماعى يا به دليل تابوها و ترس‏ها و احساس گناه و... منحرف مى‏شوم آن وقت است كه ناخودآگاه نقش عمده پيدا مى‏كند. من فكر مى‏كنم نفى كردن جنسيت براى پروين آنقدر تكرار شده بوده كه - مثل يك تارك دنيا - اصلاً ديگر آن را حس نمى‏كرد نه اين‏كه نخواهد حس كند. اين نفى جنسيت در وهله اول آگاهانه است اما وقتى تكرار شود غريزه انگار آتروفى پيدا مى‏كند، يعنى تحليل مى‏رود و به جايى مى‏رسد كه ديگر اصلاً آن را احساس نمى‏كند. شايد بتوان گفت كه پروين شاعر تارك دنياى شعر فارسى است. اين حالت پروين را حتى در عرفاى زن ايران به اين شدت نمى‏بينيم، او را با رابعه عدويه مقايسه كنيد. وقتى كتاب شعرى كه اين‏قدر هم اخلاقى و عرفانى است قبل از ازدواجش به دليل تابوهاى فرهنگى و باورهاى سنتى خانواده يا جامعه ايران اجازه چاپ پيدا نمى‏كند مى‏توانيد حدس بزنيد كه اگر قرار بود زنانگى‏اش در اين شعر نمود پيدا كند آن وقت لابد به عنوان فاحشه شناخته مى‏شد. همان طور كه در مورد فروغ اين اتفاق افتاد و همچنين در مورد خيلى‏هاى ديگر. به همين جهت من فكر مى‏كنم پناه بردن پروين به ديالوگ در شعر، پاسخى است به اين نياز؛ نياز به يك رابطه با كس ديگر، رابطه براى زنى بسيار تنها و منزوى - شايد در خانه‏اى شلوغ و پر رفت و آمد (به هر حال خانه يكى از اشراف مهم بوده است) - آنچه در شعر پروين به شدت حس مى‏شود تنهايى زنى است كه احساس‏هاى خود بخصوص جنسيت خود را سركوب مى‏كند تا معصوم و پاك باشد و مورد تاييد پدرى قدر قدرت، زنى اخلاقى و خيّر - كه نه‏تنها جنسيت را در خود كشته بلكه حتى خشم و خشونت را. يك مادر ترزاى ايرانى! با اين تفاوت كه نمى‏تواند حتى از خانه پدرى قدمى بيرون بگذارد. رابطه با اشيا، جالب‏ترين نكته‏اى است كه مى‏توان در مورد شعر پروين اعتصامى ديد. رابطه با اشياى بى‏جان مثل نخود و عدس و پياز و سيب و غيره كمى شايد يادآور گرايش رمان نو در دهه 1950 در غرب باشد كه به توصيف اشياء مى‏پرداختند و براى آن كه رمان روان‏شناختى نباشد از انسان دور مى‏شدند ولى در شعر پروين اشياى بى‏جان جان نمى‏گيرند، بارز نمى‏شوند، در حيات انسانى شاخص نمى‏شوند، بلكه به جاى انسانى به مناظره مى‏نشينند كه جنسيتى ندارد و كسى به جنسيت آنها فكر نمى‏كند و آن را به پرسش نمى‏گيرد، به همه آنها مى‏توان با ضمير سوم شخص ارجاع داد كه در زبان ما جنسيت ندارد. فقط پناهگاهى براى شاعرى هستند كه تنها و منزوى است و با اشيا رابطه برقرار مى‏كند يا با مضامين انتزاعى و اخلاقى، هم براى جبران تنهايى و هم براى فرار از جنسيت. در خانه اين پدر قدر قدرت، اشيا هستند كه شروع به صحبت مى‏كنند و پروين ترجمان گفت‏وگوى اشيا با يكديگر مى‏شود.