Iran از هر دری سخنی...

از نادر ابراهيمي كه ديگر نيست - احمدرضا احمدي

---

از نادر ابراهيمي كه ديگر نيست حرف زدن آسان است. آسان حرف زد، ساده زندگي كرد و ساده نوشت. تحمل رياي ادبي ديگران را نداشت. نادر، كاتب غصه‌ها و حرمان‌هاي بزرگ آدمي بود. براي ساده زيستن و ساده نوشتن بود كه به زير چتر سياه <بوف كور> صادق هدايت و <ملكوت> بهرام صادقي نرفت. پس از شهريور 1320، ادبيات ايران در سيطره حزب توده بود كه خروارخروار ماكسيم گوركي، ژان لا‌فيت و جك لندن به جامعه ادبي ايران سرازير مي‌شد.
 

نويسنده بااستعدادي چون داوود منشي‌زاده به دليل عقايد ضدتوده‌اي در توطئه سكوت حزب توده دفن مي‌شد، منشي‌زاده نخستين كسي بود كه <گيلگمش> را به فارسي مجلل ترجمه كرد. نادر ابراهيمي در جواني در يك دوره كوتاه تحت تاثير نثر منشي‌زاده بود كه خيلي زود در نثرش به استقلا‌ل رسيد. پس از 28 مرداد 1332، ادبيات ايران در موسسه آمريكايي فرانكلين به دست اعضاي سابق حزب توده افتاد. هنگامي كه نادر ابراهيمي قصه عاشقانه و مجلل <بار ديگر شهري كه دوست مي‌داشتم> را به چاپ رساند، يكي از اعضاي بازمانده چپ مي‌خواست اين نثر مجلل را از ذهن خوانندگان ساقط كند اما نمي‌دانست مردم اين كتاب را بر چشم و دل مي‌گذارند و كتاب به چاپ هجدهم رسيد. اين كتاب فاتح قلب‌هاي جوان بود. نادر از ابتدا مخاطبش را در مردم يافت. ‌ در سال 1380 در نوشته‌اي به نام <به ياد مي‌آورم...> از همه سال‌هاي عمر با نادر ياد كردم كه اينك شما پس از خاموشي نادر مي‌خوانيد؛ شايد هنوز ياس جوان باشد.

18 خرداد 1387

  

اين نوشته را نه بايد متن ادبي و نه نقدي بر خلا‌قيت‌هاي نادر ابراهيمي دوست و يار من در همه سال‌هاي عمر دانست. اين نوشته را اداي احترام براي كسي بدانيد كه همه روزهاي عمر پربارش را در خدمت به فرهنگ و ادب اين سرزمين سپري كرد. سرزميني كه در جراحت توفان‌ها، يورش‌ها و گاهي خشكسالي زميني و معنوي، عمر را صرف كرد. در اين نوشته فقيرانه و مستمند، من به ستايشي بر حق كسي آمده‌ام كه دلداده نخستين او، ايران و مردمان ايراني است. روزها و شب‌هايي را به ياد دارم كه نام هزاران گياه و پرنده را كه در اين سرزمين، بر دامنه‌هاي كوه يا كنار رودها جاري هستند و سكنا دارند، به ما آموخت. هر جا كه گياه و پرنده و آفتاب بود، نادر ابراهيمي را همسايه آن گياهان و پرندگان ديديم. ديگر در اين روزها كه او بيمار است، چهل سال از آشنايي، دوستي، غمخواري و شاگردي من با او مي‌گذرد. گفتم غمخواري و مي‌گويم: در بدترين لحظات عمرم كه ديگر مرا اميدي نه به گياه، نه به آفتاب و نه به انسان و نه به گردش شبانه‌روز بود، او ناگهاني به خلوتم قدم گذاشت و صداي قدم‌ها و كلا‌م دل‌آويز او بر زخم دلم تسلي و مرهم نهاد. پس از سال‌ها كه دوباره در يك دفتر انتشاراتي يكديگر را يافتيم، همه هراس او آن بود كه در تهي‌خانه اعتياد گرفتار باشم، مخاطره‌اي جانگداز كه نسل ما را تهديد مي‌كرد و او ديده بود استعداد هاي غريبي چون بهرام صادقي و ديگران چگونه در تباهي اين زهر قتال غرق شدند. گفتم كه من در ادبيات كودكان شاگردش بودم؛ چون هزاران نويسنده و نقاش. به ياد دارم در ابتداي جواني، به لطف و تشويق فيروز شيروانلو، مدير انتشارات <كانون پرورش فكري كودكان و نوجوانان> آن روزگار، در قلمروي ادبيات كودكان كتابي نوشتم با نام <من حرفي دارم كه فقط شما بچه‌ها باور مي‌كنيد> با نقاشي آقاي عباس كيارستمي. كتاب در روزهاي نخستين چاپش توقيف شد و پخش همگاني نيافت. نخستين تجربه ادبي من در قلمروي ادبيات كودكان، در جزر و مد سوءتفاهمات روزگار گم شد. پس از آن، آسمان چنان براي من رنگ باخت كه ديگر قلمروي ادبيات كودكان را رها كردم. در روزها و سال‌هاي پس از حادثه يك يا دو قصه ديگر نوشتم كه آنها هم در سكوت و رياكاري مباشران ادبيات كودكان آن روز، در كشورمان جان باختند. در آن روزگار، نويسندگان <سياسي‌كار> خودشان را در پشت ادبيات كودكان مخفي كرده بودند و قصه‌هاي من كه سخن از رويا، گياه و آسمان آبي و باران و تخيل مي‌گفت، بازاري براي عرضه نداشت. من در پيله تنهايي خويش، پناه گرفتم. ‌ مرا ديگر نه حوصله بود و نه اميدي. پس از انقلا‌ب سال 57 يك بار در دفتر يك ناشر كه ادعاي چاپ كتاب براي كودكان داشت نادر ابراهيمي را ديدم. گرد سال‌ها بر چهره و گيسوان ما دوتن آوار شده بود. ديگر جوش و خروش جواني به نسيان رفته بود. در سپيده دمان نااميدي و حسرت از روز و شب، باز كسي دستم را گرفت. نادر ابراهيمي، براي بار ديگر از ميان ابرهاي كدورت و نامرادي، باران شد و بر من باريد. او در يكي از اين روزهاي پختگي عمر، دوباره <سازمان همگام با كودكان و نوجوانان> را به راه انداخت. يكي، دو بار ناشران كتاب‌هاي كودكان را آزموديم. ديديم آنان نادر ابراهيمي را سپر دنانت‌هاي خود كرده‌اند كه بتوانند كاغذ <رايگان> دريافت كنند. آنان غصه بازار داشتند، ستايشگر تخيل و روياي كودكان نبودند. با سرمايه مادي و معنوي او، <سازمان همگام با كودكان و نوجوانان> تولدي ديگر يافت. ساعت‌ها و روزها وقت عزيز و گرانبهايش را صرف بحث و گفت‌وگو با جوانان نقاش و نويسنده مي‌كرد. گاهي تلخ و گزنده هم با آنان سخن مي‌گفت و آناني كه طاقت انتقاد و ارشاد داشتند، مي‌ماندند و ديگران كه خادم ادبيات كودكان نبودند از صحنه خارج مي‌شدند. ‌ من در دوران شكل‌گيري دوباره <سازمان همگام> از او بسيار آموختم و مجموعه <قصه‌هاي من و پدربزرگ> را كه در 6 جلد چاپ شد، مديون او هستم. به ياد دارم شايد يك متن را 10 بار پيرايش كرد. به من اميد ماندن در زمين داد. در همين روزها كه نام بردم، در فروردين سال 1370، دچار سكته قلبي شدم. او نخستين كسي بود كه به بالين من آمد و مرهم مادي و معنوي زندگي من، همسرم كه تازه داغ مرگ پدر داشت و دختر 8 ساله‌ام كه هنوز قادر نبود بتواند مرگ را بشناسد، شد . او و همسر هميشه مهربانش ياور ما بودند. در روزهاي سه‌شنبه، هر هفته در غروب‌ها شاهد بوده‌ام كه چگونه گاه چون دريايي خروشان و گاهي چون دريايي آرام، گوش و دل به نجواها و كلا‌م جوانان وطن‌مان داده بود. او به نسل جوان ما حقي بزرگ دارد؛ همان حقي كه بر زبان فارسي امروز دارد. او در نثر فارسي امروز، بدايع فراوان خلق كرده است. نثري را در <دوگانه‌ها>، نثر ديگري را در <قصه‌هاي تركمني> و نثر ديگري را در <عاشقانه‌ها> به يادگار گذاشته است. شايد و قبل از او ابراهيم گلستان در انديشه خلق نثري براي قصه‌ها و ادبيات امروز بود. نثر صادق هدايت و نثر صادق چوبك نثري روزنامه‌اي و روزمره بود. در كتاب <بار ديگر شهري كه دوست مي‌داشتم> با ستون‌هاي مجلل مرمر ناب روبه‌رو هستيم كه از تلخي و شورانگيزي درياي عشق عبور مي‌كند و به خانه مردمان اين سرزمين ميهمان مي‌شود و سرانجام، در كنار سجاده عاشقان اين خاك، پوست مي‌اندازد و ميوه مي‌دهد. خميرمايه نثر او رنج اوست. ‌ گاهي كه به عمر پربار نادر ابراهيمي خيره مي‌شوم بر عمر رفته خويش افسوس مي‌خورم. راز نهفت نثرش را بايد عبور از تونل‌هاي تاريك و وحشت‌‌ روز و شب اين ديار دانست. هميشه او را براي زبان و قلم عريان و بي‌مهابايش سرزنش كرده‌اند. هميشه او آماج تهمت‌ها، ناسزاها و دشنام‌ها بوده است. اما اين غيور تنها، در هر لحظه از تاريخ اين سرزمين و عمرش، هر كلا‌م و هر عملي را كه مي‌پنداشته‌براي بقا و ماندن اين سرزمين، روشنايي و خير و بركت مي‌آفريند، بي‌مهابا گفته است. بارها در طغيان‌هاي پيوسته نااميدي، او را ديده بودم كه شمشير فاخر و كهنه اجدادي را از نهان‌خانه دل بيرون آورده بود و با آه و افسوس، آن را صيقل داده و به ميدان آمده بود؛ شمشيري كه نام ديگرش <زبان فارسي> است. ‌ روزها را ديده بودم در مصافي نابرابر با جهل و تيرگي، به ما آموخته بود كه انسان به سبب ستايش عشق و اميد، هنوز در زمين مانده است و هنوز جلا‌ل دارد. جلا‌ل انساني او گاهي هزاران خانه را چراغ آويخته بود. مردماني را مي‌شناختم كه در نور اين چراغ با سفره‌اي بي‌نان در بزم كلا‌م او در اين جهان ميهمان بودند. اگر روزي در اين سرزمين موج كينه‌ها، حسادت‌ها، حقارت‌ها و دسته‌بندي‌هاي ادبي فروپاشد و مورخان بي‌طرف و عادل ادبي بخواهند سرگذشت قصه كوتاه، قصه بلند و قصه براي كودكان را بنويسند، كاشف اين معما و اين حقيقت جاندار خواهد شد كه همه عمر انساني خردمند با نام نادر ابراهيمي، مترادف با خلق و آفرينش بود. حال مهم نيست كه نام او در حرف <الف> فرهنگنامه‌اي نوشته نشود كه صاحبانش در ريا و سقوط روحي، روز و شب را طي مي‌كنند.

در بي‌عدالتي‌هايي كه در حق نادر ابراهيمي روا شده است، اين بازي روزگاران را به ياد مي‌‌آورم كه در هنگام خلق آفرينش يك اثر هنري، از آن اثر، چنان نوري ساطع مي‌شود كه چشم مردمان دوران <حال> اثر را كور مي‌كند. پس نسل پس از اين نور است كه خالق اثر را بدون كينه و كدورت مي‌شناسد. ‌ ‌ نادر ابراهيمي براي مردمان اين سرزمين نوشته است، نه براي منتقديني كه در انديشه <واو معدوله> و <كه موصولي> هستند. به ياد آوريم كه سرنوشت آثار هنري و خالقان آن، به دست عادل تاريخ است. ‌

رتشبد جم، داماد و همدم تبعید رضاشاه درگذشت

شنبه 24 مه 2008 -

 04 خرداد 1387

افشین امیرزاده
 

	پس از انقلاب که بیشتر رجال و شخصیت های نظام گذشته با اتهامهای گوناگون روبرو شدند، از ارتشبد جم جز به درستی یاد نشد

ارتشبد جم که وقتی پدرش نخست وزیر بود و در سن سیر، معتبرترین مدرسه نظامی فرانسه تحصیل می ‌کرد، برای همسری شمس پهلوی دختر بزرگ رضاشاه برگزیده شد و به وطن بازگشت، در ارتش پهلوی تا بالاترین مدارج رفت و پس از آن مانند برخی دیگر از امیران ارتش به عنوان سفیر به خارج از کشور فرستاده شد.

از جمله مهمترین خصلتهای ارتشبد جم این بود که به جز نظامی گری علمی، به پاکدامنی نیز شهرت داشت، پس از انقلاب اسلامی که بیشتر رجال و شخصیت های نظام گذشته در رسانه ها با اتهامهای گونه گون روبرو شدند، در اسناد و مآخذ مختلف، از وی جز به درستی یاد نشد.

فریدون جم در سال ۱۲۹۳ شمسی در تبریز به دنیا آمد، پدرش محمود جم [مدیرالملک] از مدیران دوره قاجار و به دلیل زباندانی از اعضای محلی سفارتخانه های اروپایی بود، او بعد از کودتای سوم اسفند 1299 وارد دولت شد و بعدها در حکومت رضاشاه پهلوی به ریاست دولت و وزارت دربار رسید.

ارتشبد جم تحصیلات ابتدائی و متوسطه را در تهران و پاریس تکمیل کرد و برخلاف میل و اصرار پدرش به دانشکده افسری سن ‌سیر فرانسه رفت.

به گفته خودش، از هشت سالگی عاشق نظام بود، پس از اسم نویسی در دانشکده افسری علاقه ای هم به بازگشت به ایران نداشت و می ‌خواست در ارتش فرانسه خدمت کند.

اما در تهران تصمیمهای دیگری برای آینده او گرفته شد؛ رضاشاه که در جستجوی همسران مناسبی برای دخترهایش بود، با دیدن عکس فریدون او را پسندید و به محمود جم، نخست وزیر دستور داد که پسرش را به تهران احضارکند.

فریدون جوان با اکراه مجبور به اطاعت امر شد و تحصیلات خود را در دانشکده افسری تهران تکمیل کرد، در سال ۱۳۱۶ با درجه ستوان دومی فارغ التحصیل شد و یک سال بعد با شاهدخت شمس، خواهر بزرگتر محمدرضا پهلوی ازدواج کرد.

سه سال بعد در شهریور ۱۳۲۰ با حمله نیروهای روسیه و بریتانیا به ایران، رضا شاه مجبور به استعفا شد و به همراه بیشتر اعضای خانواده ‌اش از جمله ستوان فریدون جم و همسرش، شمس پهلوی به تبعید رفت.

فریدون جم در تمام مدت اقامت رضاشاه در جزیره موریس و ژوهانسبورگ در کنار او بود و روابط عاطفی عمیقی بین این دو بوجود آمد، به طوری که بعدها می ‌گفت که رضا شاه را حتی از پدرش هم بیشتر دوست می ‌داشت.

با مرگ رضاشاه در ژوهانسبورگ در سال ۱۳۲۳ فریدون هم به ایران بازگشت و از آنجا که از ابتدای ازدواج مصلحتی و از پیش ترتیب داده شده ‌اش با شمس، هیچ نوع رضایتی در طرفین وجود نداشت، از او جدا شد و خود را وقف زندگی نظامی‌کرد.

فریدون جم دانشگاه جنگ را در انگلستان گذراند و با درجه سرتیپی فرمانده دانشکده افسری شد.

او آن دانشکده را بر اساس مدل کشورهای غربی به صورت نهاد آموزش نظامی مدرن و پیشرفته ای درآورد.

پس از دانشکده افسری، فریدون جم مدارج فرماندهی را سپری کرد تا با درجه سپهبدی جانشین رئیس [قائم‌ مقام] ستاد بزرگ ارتشتاران شد.

در اردیبهشت ماه سال ۱۳۴۸، به دنبال بالاگرفتن اختلافات مرزی ایران و عراق در اروندرود که به برکناری چندتن از فرماندهان ارشد ارتش ایران، از جمله ارتشبد بهرام آریانا رئیس ستاد بزرگ ارتشتاران منجر شد، سپهبد فریدون جم به جای او منصوب شد و چند ماه بعد درجه ارتشبدی گرفت.

در این مقام هم ارتشبد جم سعی کرد که با استفاده از تجربیات و معلومات نظامی و مدیریتی خود، سازمان ارتش ایران را دگرگون کند و تا حد زیادی هم در این راه موفق شد اما سلسله مراتب نظامی ارتش ایران که فرماندهی عالیه آن رسماً و عملاً از آن پادشاه بود و شیوه مدیریتی محمدرضاشاه پهلوی در ارتش به نحوی بود که رئیس ستاد ارتش اختیارات زیادی نداشت و فرماندهان نیروهای مسلح اوامر خود را مستقیماً از پادشاه دریافت می ‌کردند.

این محدودیت اختیارات حتی در زمینه خریدهای نظامی هم وجود داشت؛ ارتشبد جم بعدها در این باره نوشت: "در آن زمان ستاد بزرگ ارتشتاران و رئیس آن، نه در بررسی، نه در انتخاب، نه در سفارش، نه در خرید و نه در ترتیبات مالی خریدها دخالت داشت ... من موقعی از خرید هشتصد دستگاه تانک چیفتن مطلع شدم که میهمان رئیس ستاد دفاعی بریتانیا بودم".

این نوع کار و فعالیت با روحیه آزاده و مستقلی که ارتشبد جم بدان شهرت داشت و با آموزشهایی که او در فرانسه، بریتانیا و آمریکا دیده بود مطابقت نداشت و او با صراحت ذاتی و استقلال رأیی که داشت نارساییهای این شیوه فرماندهی را به پادشاه گوشزد می ‌کرد یا به کسانی می ‌گفت که می‌ دانست به گوش پادشاه می‌ رسانند.

سرانجام پس از چند بار برخوردهای کاری با محمدرضاشاه، در تیرماه سال ۱۳۵۰ از ریاست ستاد ارتش برکنار شد و چندماه بعد به عنوان سفیر به اسپانیا رفت.

در طول شش سال سفارت در مادرید، ارتشبد جم که اضافه بر فارسی و ترکی آذربایجانی، به زبانهای انگلیسی و فرانسوی هم تسلط کامل داشت، اسپانیایی را چنان فرا گرفت که توانست سروده‌های فریدون توللی شاعر ایرانی را به آن زبان ترجمه و منتشر کند که در اسپانیا مورد توجه و استقبال فراوانی قرار گرفت.

ارتشبد جم که در سال ۱۳۵۲ از ارتش بازنشسته شد، یک سال قبل از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران، دوران سفارتش هم به پایان رسید و به اتفاق همسرش فیروزه و تنها فرزندش کامران مقیم لندن شد و دوران بازنشستگی کامل خود را آغاز کرد اما در دی ماه سال ۱۳۵۷، شاپور بختیار که مقام نخست وزیری ایران را در بحبوحه نا آرامیهای انقلابی پذیرفته بود و به دنبال شخصیتهای خوشنام و محبوبی می‌ گشت که از مسائل حاشیه ‌ای دوران پهلوی دور مانده باشند، از او خواست که سمت وزارت دفاع در دولت جدید را بپذیرد.

ارتشبد جم درباره دعوت بختیار و علت نپذیرفتن آن نوشته است: "وقتی که دولت بختیار تشکیل شد، من بازنشسته، بدون شغل و ساکن لندن بودم، ناگهان از تهران شروع شد به تلفن به من که برای تصدی وزارت دفاع بیایید، من مرتب پاسخ رد می ‌دادم و تلگرامی هم به وسیله سفارت لندن به تهران مخابره کردم که: الف - حکومت بختیار ماندنی نیست ب - پست وزارت دفاع در ایران، سازمان مسئول بدون اختیار است پ - هنگامی که جوانتر، حاضرالذهنتر و مشتاقتر به خدمت بودم، اعلیحضرت من را مرخص کردند، چرا حالا در این بحران مرا احضار می‌ فرمایند؟ ت - نوشتم نمی‌ خواهم سرخوردگیهای قبلی تکرار شود، اعلیحضرت کار مرا نمی ‌پسندند و بالمآل با ایشان کار من به جایی نمی ‌رسد".

با این همه اصرار تهران ادامه یافت و ارتشبد جم بدون آنکه وزارت را قبول کند برای مذاکره با پادشاه به تهران رفت: "صبح جمعه حوالی شش صبح به تهران رسیدم و همان روز ساعت چهار بعدازظهر برای شرفیابی به حضور اعلیحضرت احضار شدم، در همان جلسه پس از دیدن وضع ایشان و اطلاع از تصمیم اعلیحضرت به ترک ایران و صحبت اعلیحضرت در مورد وظایف وزارت جنگ (دفاع) و نداشتن هیچگونه مسئولیت بر من روشن شد که اعلیحضرت تغییری در تکالیف وزارت جنگ قائل نیستند و فرمودند در غیاب ایشان، نخست وزیر و رئیس ستاد بزرگ ارتشتاران مسئول اقداماتند، من هم اجازه بازگشت به لندن را خواستم و حاضر به قبول پستی که باید همه مسئولیتها را تقبل کند ولی بکلی بی اختیار باشد نشدم، بنابراین پس از دیدار با آقای بختیار و تشکر از حسن نظرشان نسبت به خودم به لندن بازگشتم".

ارتشبد جم در طول ۳۱ سال زندگی در لندن با اینکه منزلش همواره مملو از میهمانان ایرانی بود که برای دیدنش از نقاط مختلف جهان به لندن می آمدند، خود را به هیچ وجه وارد مسائل سیاسی ایران نکرد اما همیشه در فکر ارتش ایران بود.

وی از دیدگاه حقوقی و نظامی به اعلامیه بی طرفی ارتش که در ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ صادر شد ایرادها داشت و آن را غیرقانونی و برخلاف مقررات می دانست.

به گفته او گردهمایی بعضی از امیران ارتش در آن روز بحرانی، نه تنها شورای فرماندهی ارتش نبوده، که اختیار تصمیمگیری از سوی کل ارتش را هم نداشته است.

در طول ۸ سال جنگ ایران و عراق نیز، ارتشبد جم در فرصتهای مختلف از اقدامات نیروهای مسلح ایران حمایت کرد.

مرگ تنها فرزند، ارتشبد جم را دچار مصیبتی بزرگ کرد، بویژه که چند سال بعد همسرش هم دچار عارضه مغزی شد و دوسال پیش در لندن درگذشت.

تا سرانجام وی در ۹۴ سالگی در بیمارستانی خارج از شهر لندن در تنهایی و سکوت درگذشت.